Wolfenbüttel, Herzog-August-Bibliothek (D-W) 696 Helmst., f. 142r-156r Transcription: Christian Meyer (mai 2005)	Lexicon musicum Latinum
<142r> ^1Expedit et consonum est racioni ut si quid utilitatis artis musice noticia considerat brevi perstringatur racione. ^2Tanto nempe in quacumque sciencia quispiam reddit se studiosiorem quanto huiusmodi sciencia utiliora noverit rudimenta. ^3Huius itaque artis musice noticia quam utilis quamque delectabilis existit tam apud veteres quam apud modernos, multorum scripta doctorum patescunt luculenter. ^4Hec est enim illa omnium liberalium excellentissima, que ceteris infimis derelictis sola volat ante tribunal dei. ^5Nam cantabunt sancti quasi canticum novum ante sedem dei, ut habetur in Apocalipsi. ^6Hec insuper est illa nobilissima sciencia, ^7cum qua sancti in devocionibus suis se solent occupare, ^8per quam et peccatores veniam petunt, ^9qua mediante eciam tristes confortantur, et homines leti fiunt, ^10qua laboribus fatigati sublevantur, ^11qua convivantes extolluntur, ^12qua spiritu maligno vexati levius se habent, ut patet de Saul, qui spiritu maligno corruptus vel obsessus canore cithare liberabatur, ^13qua eciam pugnantes animosiores efficiuntur, videlicet de clangore tubarum vel de strepitu aliorum instrumentorum musicalium. ^14Quanto enim vehemencior fit tube clangor, tanto ad certamen fit animus crudelior. ^15Eciam musice cantus aliquos ad tollerandum labores confortat et animum mulcet, et singulorum operum fatigaciones modulacio vocis consolatur. ^16Ipsas quoque bestias, serpentes, volucres et delphinos ad auditum sue modulacionis musica provocat. ^17Habet enim musica quasdem alias proprietates, que in hiis patent metris. Versus:	16 quoque] quaque ms. provocat] pervocat ms.
^18Musica confortat tristem solatur egrentem. ^19Egrotum sanat, confortat musica sanum, ^20Exilarat puerum iuvenemque canum quoque virum ^21Precipue cerebri morbos mentisque timorem ^22Curas depellit facit et quandoque perire ^23Fures exanimat, latrones cogit abire, ^24Adiuvat in bello timidos, revocat fugientes. ^25Sic et Pitagoras curavit luxuriosum, ^26Ac David magnus sedavit demonis iram.	18-26 sqq. cf. PS.-MUR. Summa 280 sqq. 18 egentem ms. 20 exilerat ms.
^27Istis premissis notanda sunt quedam circa materiam musice scientie necessaria.
^28Et primo videndum est de diffinitione musice. ^29Unde musica secundum Ysiderum in libro Ethimoloyarum sic describitur : ^30Musica est modulandi pericia cantu sonoque consistens. ^31Secundum vero Guidonem musica est ars liberalis numeros sonorum et modulamina vocum considerans, ^32vel secundum alios musica est sciencia vocum distancias simphoniasque proporcionabiliter diiudicans.
^33Secundo sciendum quod musice diversi recitantur inventores. ^34Primo dicitur inventa fuisse a quodam nomine Tubal, ut ait Rabi Moyses sapiens doctor Egypti. ^35Alii dicunt Orpheum inventorem fuisse, alii Anphionem. ^36Greci autem asserunt primum nomine Pytagoram huius artis extitisse inventorem, qui erat vir sapientia clarissimus, facundia <142v> invictissimmus, ingenio acutissimus, ^37qui quodam tempore iter faciens, fabricam preteriit et diversos in ea fieri malleorum sonitus. ^38Magis ac magis audiens, in huiusmodi sonoribus oblectabatur, et sic vim artis musice ibi latitare cognovit. ^39Et fabricam introibat, malleos caute pensando, septem vocum discreciones sollicite indagavit, et sic septem claves invenit, in quibus primo musicam regularem capit. ^40Deinde autem alie claves per alios sunt adiuncte et invente. Versus:
^41Pytagoras reperit transfertque Boecius ipsam ^42Investigator Guido Tubalque registrat ^43Tubal epilogat modos posuitque Iohannes.	41-42 cf. TRAD. Holl. I, p. 159
^44Et dicitur musica a Moys, <i.> aqua, quia circa aquam a Pitagora creditur reperta, vel dicitur a Musa, <i.> instrumento iocunde clangente, omnia musicalia instrumenta ^+excellente modum singulorum^+ in se continente. ^45Et nota quod subiectum presentis noticia est numerus sonorus vel numerus contractus ad sonum, et eius propria passio est consonancia, quia omnia in musica considerata reducuntur ad numerum sonorosum. ^46Sciendum quod simphonia, que in ecclesia decantatur, debeat esse artificialiter composita et non secundum libitum uniuscuiusque. ^47Sed sicut sancti patres per spiritus sancti inspiracionem artificialiter composuerunt, ideo summe clerico presens sciencia musicalis est necessaria, ut scilicet cantum in ecclesia repertum possit diiudicare an sit urbanus vel vulgaris, verus an falsus, falsum corrigere, novum si necesse fuerit componere, et cantum regularem per regulas et melodias conservare, etc.	46 quod] cum ms.
^48Circa monocordum
^49Circa monocordum notandum est enim monocordum instrumentum musicale unam habens cordam. ^50In quo instrumento valde lucide claret omnis mutacio cantuum cum ascensu vel descensu. ^51Quoniam raro invenitur, nos enim communiter compositione manus pro monocordo utimur. ^52Ex quo non semper haberi potest monocordum, et sic patet quod omnia ista, que de monocordo dicuntur et in eo continentur, racionabiliter de manu moderni intelligere possunt. ^53Ubi nota primo de clavibus, quod apud veteres tantum xiiii erant claves et has per septem litteras bis resumptas distinguebant sic, quod quelibet clavis similem haberet clavem in sua octava. ^54Per quod innuitur quod quando due claves sunt eedem, tunc eciam consonancia est eadem vel valde par, et hoc per dyapason. ^55Formabant eciam figuras litterarum seu clavium ad similitudinem vocis humane, inferiores faciendo grossas seu capitales, per quas graves designantur, superiores vero faciendo parvas et subtiles, per quas subtiles voces acute et acuciores representabantur. ^56Postmodum a modernis superaddite sunt quinque claves, una inferius et quatuor <143r> superius, ut Γ-ut, aa-la-mi-re, bb-fa-b-mi, cc-sol-fa, dd-la-sol, non propter necessitatem sed propter declarandam pocius veritatem. ^57Et sic patet quod decem et novem sunt claves apud musicos autorisate, et communiter decem et novem clausule ponende in manu. ^58Quarum decem et novem clavium voces septem litteris inchoantur ad similitudinem septem donorum spiritus sancti. ^59Similiter ad similitudinem dierum quibus omne tempus curit, sic istis litteris currit tota musica. ^60Et sunt he : .a., .b., .c., .d., .e., .f., .g. ^61Et dicuntur iste littere claves, nam sicut clavibus aperitur sera, ita tota musicalis sciencia istis litteris aperitur et adiscentibus sit manifesta. ^62Que quidem claves seu littere licet aliquando in voce conveniunt, in scripto tamen differunt, quia Γ-ut per .g. grecum et cetere usque ad a-la-mi-re scribuntur per litteras capitales. ^63Sequentes vero quatuor claves scribuntur per litteras minores [et ceteris]. ^64Iste enim modus singulas scribendi claves clarius notabitur in monocordo. Sequitur monocordum :	51 quoniam] que iam ms. | inveniuntur ms 56 declarandam] delectandi ? ms. 57 autorisate] autentisate ms

dd	excellentes		la-sol	Et dicuntur excellentes quasi omnes alias gracilitate soni excedentes quia excellunt ambitum formalem uniuscuiusque cantus.
cc			sol-fa
bb			fa-mi
aa	superacute		la-mi-re	Et dicuntur superacute eo quod acumine acutas voces superant.
gg		tertius cantus bduralis	sol-re-ut
ff		secundus bmollis	fa-ut
ee			la-mi
d	acute vel affinales		la-sol-re	Et dicuntur acute quia acutum reddunt sonum. Alio nomine dicuntur affinales, quasi cum finalibus affinitatem habentes, quia quandoque cantus in istis terminatur et non  regulariter.
c		secundus naturalis	sol-fa-ut
b			fa-mi
a			la-mi-re
G	finales	secundus bduralis	sol-re-ut	Et dicuntur finales eo quod omnis cantus regularis proprie in hiis finitur.
F		primus bmollis	fa-ut
E			la-mi
D			sol-re
C	graves	primus naturalis	fa-ut	Et dicuntur graves propter gravitatem soni.
B			mi
A			re
Γ		primus bduralis	ut

marg. ^65Item nunquam cantus finitur in affinalibus nisi forte per transposicionem, videlicet propter evitare fa in b-mi et E-la-mi. ^66Idem si hanc transposicionem volueris evitare ne scilicet cantus finiatur in afinalibus, tunc poteris signare .b. rotundum in B-mi et eciam in E-la-mi per figuras coniunctarum. ^67Unde in F-fa-ut signatur # quadratum ut fiat quinta perfecta de B-mi usque ad F-fa-ut, et econverso de F-fa-ut usque ad B-mi signatur .b. rotundum in B-mi eadem de causa. ^68Et propter hanc causam eciam signatur .b. rotundum in E-la-mi ad fa in b-fa-b-mi. ^69Item nota. Regula coniunctarum est : omnis clavis que in se habet fa signatur eciam mi.	66 afinalibus] finalibus ms.
<143v> ^70Item nota quod ergo monocordum rarissime invenitur et, ut predictum est, ipsi moderni utuntur composicione manus loco monocordi. ^71Ideo adverte diligenter manum immediate sequentem et quedam notabilia circa eandem valde utilia :
[[manus guidonica :]] Γ-ut (Primus Bduralis incipitur), A-re, B-mi, C-fa-ut (incipitur primus naturalis), E-la-mi (finitur primus bduralis), F-fa-ut (incipit primus bmollis), G-sol-re-ut (incipitur 2^us bduralis), a-la-mi-re (finitur primus naturalis), b-fa-b-mi, c-sol-fa-ut (incipitur secundus naturalis), d-la-sol-re (finitur primus bmollis), ee-la-mi (finitur primus bduralis), ff-fa-ut (incipitur secundus bmollis), gg-sol-re-ut (incipitur 3^us beduralis), aa-la-mi-re (finitur 2^us naturalis), bb-fa-b-mi, cc-sol-fa, dd-la-sol (finitur 2^us bmollis), EE-la (finitur 3^us bduralis).
^72Item 19 sunt claves in manu. Versus:
^73In manibus claves novem coniungito deca
^74Item sex sunt note. Versus:
^75Sex notas nota pendet quis musica tota ^76Ut mi suntque re fa quibus tu iungito sol la
^77Item cantus est triplex, scilicet versus:
^78Tres locat in manibus distinctos musica cantus
^79Beduralis primus secundus tercius.
^80Naturalis primus secundus
^81Bmollis primus secundus
^82Et sic patet quod tres sunt cantus in genere, septem vero in specie. Versus:
^83Per septem species tres cantus plurificantur. ^84Per tria .g., duo .c., tot .f. diversificantur.
^85Et incipitur quilibet cantus secundum tenorem huius versus:
^86In .C. natura, .F. bmoll .G.que .b. dura.
^87Et finitur iuxta tenorem istius metri:
^88In .a. natura, .d. bmoll, .e.que bedura semper finitur.
^89Item nota mutare in proposito est unam vocem dare pro alia, vel est unius vocis pro altera sub eadem consonancia posicio. Versus:
^90Quando mutabis vocem pro voce locabis ^91Sicque dabit voces semper mutacio plures
^92Item nunquam debet quis mutare nisi sit necessarium. Versus:
^93Nunquam mutabis nisi sit mutare necesse.
^94Et sic quantumcumque potest, debet caveri mutacionum multiplicitas.
^95Item octo sunt claves in quibus nulla fit mutacio, scilicet Γ-ut, a-re, b-mi, b-fa, b-mi, bb-fa, b-mi et e-la.
^96Et racio de b-fa-b-mi et bb-fa-b-mi est quod ubicumque debet fieri mutacio ibi debent esse due note et una clavis, quod hic non est, sed hic sunt due claves <144r> et due note, igitur non est mutacio.	96 quod] quia ms.
^97Secundo ideo ibi <non> erit mutacio quia b-fa-b-mi continet duo .b., scilicet .b. durum et .b. molle, que dicunt in voce et in scripto : ^98in voce quia .b. durum canit mi, sed .b. molle fa, in scripto quia .[bq]. durum scribitur per .[bq]. quadratum, sed .b. molle scribitur per .b. rotundum. ^99Modo mutare est unam vocem pro alia dare sub eadem consonancia, quod hic non potest fieri, cum durum mi datur pro molli fa, vel econverso. Versus:
^100In b-fa-b-mi binas voces volo de mi, ^101quas non mutabis quia duplex est ibi clavis.
^102Item in quacumque clave <ubi> ponitur una sola vox, ibi non fit mutacio. Versus:
^103Vocem si clavis habet unam non variatur.
^103Ut Γ-ut, A-re, etc. ^104Et <si> in quacumque clave sunt plures voces, in eadem possunt fieri plures mutaciones. Versus:
^105Cuius sunt gemine poteris bis eam variare.
^106Et hoc metrum sonat de clave duas tantum habente voces. ^107Sed in clave habente tres voces possunt fieri sex mutaciones ascendendo et descendendo. Versus :
^108Clavis triplata vicibus sex sit variata. ^109Que senis vicibus variantur sunt numero sex.
^110Scilicet G-sol-re-ut, a-la-mi-re, c-sol-fa-ut, d-la-sol-re, gg-sol-re-ut, aa-la-mi-re.

^111Item ubi vox est

una dupla tripla

ibi erit mutacio

nulla dupla sextupla (sexdupla ms)

Versus:

      ¹¹² Unica si vox fuerit invariata manebit.

      ¹¹³ Si duplex detur bis hanc decet ut varietur.

      ¹¹⁴ Sed si sit trina fiet mutacio sena.

¹¹⁵ Item nota quod inter ceteras claves sex sunt claves magis notabiles in libris, videlicet Γ-ut, F-fa-ut, b-fa-b-mi, c-sol-fa-ut, gg-sol-re-ut et dd-la-sol et aliqui addunt eciam bb-fa-b-mi. ¹¹⁶ Et sic erunt septem.

¹¹⁷ Item nota moderni habent viginti unam claves ut patet intuenti, sic tamen quod in b-fa-b-mi et in bb-fa-b-mi capiantur quattuor note seu claves, quia in qualibet earum debent esse due claves et due note. ¹¹⁸ Sed antiqui habent decem et novem.

¹¹⁹ Item nota quod in manu quedam claves duplicantur, in libro vero non. ¹²⁰ Racio est quia tales claves in manu distinguuntur penes pronunciaciones, in libro autem distinguuntur penes lineas et spacia. ¹²¹ Et sic in bb-fa-b-mi ponitur in libro unum b. ¹²² Similiter gg-sol-re-ut in libro scribitur per unum .g. cum tamen sibi correspondeant duo gg, quia talis clavis ponitur in linea et per hoc satis distinguitur a g-sol-re-ut, que ponitur in spacio. ¹²³ Similiter dicendum est de aliis clavibus duplicatis videlicet de bb-fa-b-mi etc.

¹²⁴ Item notandum, ut mutaciones uniuscuiusque clavis saltem habentis mutacionem facilius et commodosius scire possis, sequentem respicias figuram. ¹²⁵ Qua diligenter considerata, de facili potest quis iudicare omnem modulacionem in quo cantu inchoetur, similiter et in quo finiatur, et de quo <144v> in quem fit mutacio ascendendo et descendendo, item an in linea aut in spacio una quevis clavis ponatur. ¹²⁶ Similiter divisiones cantuum valde luculenter et perlucide habent in ea videri. Sequitur figura.

ee extra manum la. Finitur tercius .b. duralis

dd d la-sol. Finitur secundus bmollis

cc sol-fa

bb b interdum signatur in libro fa-b-mi. Nulla mutacio

aa la-mi-re. Finitur secundus naturalis

gg sol-re-ut. Incipitur tercius beduralis

ff fa-ut. Incipit secundus bmollis

ee la-mi. Finitur secundus beduralis

d la-sol-re. Finitur primus bmollis

c c sol-fa-ut. Incipit secundus naturalis

b b fa-b-mi. Nulla mutacio

a la-mi-re. Finitur primus naturalis

G sol-re-ut. Incipit secundus beduralis

F f fa-ut. Incipit primus bmollis

E la-mi. Finitur primus bduralis

D sol-re

C fa-ut. Incipit primus naturalis

B mi

A re

Γ ut. Incipit primus bduralis et signatur in libro

(in fig.) Hec sunt sex claves que solent signari in libro videlicet Γ-ut, f-fa-ut, b-fa-b-mi, c-sol-fa-ut, gg-sol-re-ut, dd-la-sol

^127Sequitur nunc de modis cantandi tam usitatis quam inusitatis, et de eorumdem proprietatibus atque descripcionibus, et primo in genere, secundo in specie.	127-432 cf. Salzburg, St. Peter (A-Ssp), Cod. a.VI.44, f. 44v-58r.
^128Pro quo sciendum quod modus proprie sumptus sic dicitur: est intervallum seu spacium inter vocem et vocem. ^129Intervallum autem est soni acuti gravisque distancia. ^130Modus autem a modulando vel moderando dicitur, quia proprium cantus modulatur, id est componitur, vel moderatur, id est regitur. ^131Modi autem sunt duplices, scilicet usitati et inusitati. ^132Modi usitati quibus omnis cantilena componitur sunt novem. Versus:
^133Ter ternis modulis cantus contexitur omnis
^134Qui sunt unisonus, semitonium, tonus, semiditonus, ditonus, dyatesseron, dyapenthe, semitonium cum dyapenthe, tonus cum diapenthe.
^135Ex hiis sex consonancie dicuntur, que in cantu sepius consonant, id est simul sonant, vel que in certis proporcionibus se invicem continent, scilicet sesquioctava, sesquialtera, sesquitercia. ^136De quibus tractare pueris esset nimis onerosum, quare illa subtilitas hic relinquitur.
^137Sequitur nunc de modis in speciali, et primo de unisono.
<145r> ^138Unisonus dicitur fieri quando una vox pluries continue repetitur. ^139Et dicitur sic esse unius vocis vel clavis continuata frequentacio, et ab unus et sonus quasi unius vocis sonus, et fit sex modis penes sex voces. Versus :
^140Unisonus clavem tantummodo postulat unam. ^141Unisonus voces similes sociat sibi plures. ^142Conectens re re, mi mi voces similesque.
^143Semitonium est de fa in mi vel econtra progressio. ^144Et dicitur a semis, quod est imperfectus, et tonus, nam imperfectum facit sonum respectu toni. ^145Et habet unam speciem.
^146Sed semitonium fa mi sociat sibi cantum. ^147Non sit dubium quod ei constat genus unum.
^148Tonus est transitus in vocem proximam preter mi fa et fa mi. ^149Et dicitur a tonos grece quod est tonus, latine mutando o in u, vel dicitur a tono –as, quod est fortiter sonare, cum ipse respectu semitonii fortem dat sonum. ^150Et fit quatuor modis. Exemplum: ut re, re mi, fa sol, sol la. Versus:
^151Cum sono socia vult esse tonus prae mi fa ^152Quatuor in species illum distinguere debes.	151 sono] socio | prae] rape
^153Semiditonus dicitur quasi imperfectus ditonus et non dimidius ditonus, et est protensior quam in predictis. ^154Et fit inter re fa et mi sol et alias non. Versus:
^155Sol mi vel fa re vult semiditonus esse.
^156Ditonus dicitur a dya quod est duo, et tonos tonus, quasi duos includens tonos, ut cum ad terciam clavem fit transitus duobus tonis inclusis. Versus:
^157Ut mi, fa la sic ditonus est vel econtra.
^158Et utriusque eorum, scilicet tam semiditonus quam ditonus, habet duas species. Versus:
^159Sic species in se binas retinebit utriusque.
^160Dyatessaron est meatus in quartam clavem unum semitonium cum duobus tonis includens. ^161Et dicitur a dya quod est de, et tesseron quatuor. ^161Et habet tres species. Versus:
^162Sol re cum mi la dyatesseron est simul ut fa.
^163Dyapente est ad quintam comparacio vocem, et dicitur a dya quod est de, et pentha quinque. ^164Et constat ex tribus tonis et semitonio, et habet quatuor species:
^165Ut sol, mi mi, re la quoque fa fa dabit dyapenthe. ^166Bis binas species in eo sic querere dices.
^167Semitonium cum diapenthe est addicio semitonii ultra dyapenthe. ^168Sic tonus cum dyapenthe est toni cum dyapenthe sociacio. ^170Exemplum patet in hiis versibus :
^171E-laque c-sol-fa dant cum semi dyapenthe. ^172Cum dyapenthe tonum facit F-fa-ut ac d-la-sol-re.
^173Dyapason in octava clave respectu certe clavis est resonancia. ^174Et dicitur a dia quod est de, et pan quod est totum vel omne, et sonus quasi de omnibus sonis. ^175Includit enim omnes modos. ^176Constat enim ex quinque tonis et duobus semitoniis, et est semper inter litteras proprias eiusdem nominis, quarum una est octava ab alia. ^177Et secundum quosdam eciam dicitur esse modus cantandi ff alii vero dicunt <145v> aliter sic : ^178quod sit consonancia vel proporcio cantuum ad invicem per diapason concurrencium, vel quia ex consonanciis constituitur, puta ex dyapenthe et diatesseron, ut C-fa-ut, c-sol-fa-ut, D-sol-re et d-la-sol-re, E-la-mi in spacio et ee-la-mi in linea. ^179Que omnia in figuris sequentibus habent videri quarum prima datur de novem modis, secunda de dyapason. ^180Sequitur figura [[wol696da]]
[[^181Ter terni sunt modi quibus omnis cantilena contexitur. Unisonus, semitonium, tonus, semiditonus, ditonus, dyatesseron, dyapenthe, semitonium cum diapenthe, tonus cum diapenthe. ^182Ad hec <146r> sonus dyapason si quem delectat eius hunc modus esse cognoscat.]] [[wol696a]]
^183Cumque tam paucis clausulis tota armonia formetur, utilissimum est eas alte memorie comendare, nec prius ab huiusmodi studio quiescere, donec vocum intervallis cognitis melodie tocius facilime queat apprehendere noticiam.
^184Sequitur alia figura [[wol696db]]
^185Item preter predictos modos novem aliqui addiderunt adhuc tres alios modos utputa tritonum, qui est inter F-fa-ut et b-fa-b-mi. ^186Et dicitur a tris, quod est tres, et tonus, namque tres tonos concludit. ^187Semiditonum cum dyapenthe, qui addit semitonium ultra dyapenthe, et est inter D-sol-re et c-sol-fa-ut. ^188Dytonum cum dyapenthe, qui addit ditonum ultra dyapenthe, [et] existat inter C-fa-ut et b-fa-b-mi. ^189Qui rarissime invenitur, sed tritonus reperitur in hoc responsorio Omnis lapis ubi canitur « dei est sardius ». ^190Nam « est » canitur in b-fa-b-mi et « sardius » incipitur in F-fa-ut. ^191Semiditonus cum dyapenthe canitur in hac antiphona Verba viri, ubi cantatur « imprudentis » quidem terminatur in C-fa-ut et quoque sequens cantatur in b-fa-b-mi. ^192Est autem racio eorum, qui istos modos addunt, quod positis <146v> extremis eciam media debent poni. ^193Sed dyapason extremitatem servat, et illi modi cum primis cum dyapason videntur reperiri. ^194Non tamen ita solempnes sunt sicut primi, et ergo musici minus eos celebrant. ^195Sequuntur duo exempla : primum de tritono, secundum de semiditono cum dyapente:	192 quod] quia ms.
[[^196Dei est sardius. Imprudentis et clam. – Tritonus. – Semiditonus cum dyapenthe. Ditonus cum dyapenthe.]] [[wol696a]] ^197Sequitur nunc de modis intonandi, specialiter ad antiphonas et ad melodiam psalmorum pertinentibus, generaliter autem ad correccionem cuiuslibet cantus seu melodie, ^198ubi secundum ordinem primo narratur de numero tonorum et sedibus eorum, secundo de regulari cursu uniuscuiusque toni, tercio de differenciis eorumdem.
^199Primo sciendum quod tonus est et equivocum. Versus:
^200Dicitur equivoce tonus accentus nota signum.
^201Uno modo dicitur perfecta elevacio vocis supra vocem. ^202Alio modo tonus potest dici regula quedam determinans formam alicuius cantus. ^203Et sic accipitur in proposito, et diffinitur sic: tonus est regula naturam et formam cantuum regularium determinans. ^204Natura autem cantus consistit in disposicione, figura in composicione et progressione. ^205Vel sic: tonus est discrecio seu cognicio principii, medii et finis, ascensus et descensus cuiuslibet cantus regularis.
^206Secundo notandum quod antiqui omnem modulandi varietatem in quatuor modos distinxerunt, id est tonos, secundum numerorum quatuor elementorum. ^207Ex quibus tonis omnis melodya componitur, sicut ex quatuor elementis omnis res naturalis constituitur. ^208Et inde est quod adhuc habemus quatuor claves finales in monocordo seu in manu, in quibus isti quatuor cantus seu toni finiuntur. ^209Moderni autem considerantes quod gravia cum acutis, et acuta cum gravibus non bene concordabant, consiliati sunt quod quisque modus seu tonus divideretur in duos, scilicet in acutum et gravem. <147r> ^210Divisisque illis tonis, acuta acutis et gravia gravibus convenirent.
^211Tercio sciendum quod isti toni acuti, quia per antiquos fuerunt inventi, dicuntur autenti vel principales. ^212Et tonus dicitur autentus ab autentin grece, quod est fides vel autoritas latine, quia tonus autentus habet autoritatem ascendendi ultra suum finale ad dyapason, vel quia autoritas antiquorum illos modos primo invenit. ^213Graves vero appellantur plagales, id est laterales, parciales seu subiugales, eo quod sunt partes toni autenti, vel quia sunt in melodia sub autentis graviter sonantes. ^214Dicitur enim plaga terra vel regio vel aliquod subiectum et pressum, quia tonus plagalis non ascendit ad dyapason super suum finale, sed descendit, et in gravibus manet tamquam terra gravis.	214 pressum] pcam ? abr. ms.
^215Sciendum quarto quod isti toni apud veteres habuerunt hec nomina : prothus, deutrus, tritus, tetrardus. ^216Prothus enim dicitur quasi primum, quia primus fuit apud antiquos. ^217Deutrus valet duo latine vel secundus, quia fuit secundus tonum apud antiquos licet non iam. ^218Tritus valet tantum sicut tercius latine. ^219Sed tetrardus dicitur a tetra grece, quod est quatuor latine, quia quartus et ultimus erat. ^220Et isti toni apud latinos dicuntur omnes autenti, et sunt primus, tercius, quintus, septimus, qui impares dicuntur. ^221Et quilibet illorum habet sub se unum tonum plagalem quasi subiectum, et sic nomina octo tonorum a modernis sic appellantur : ^222autentus prothi, plagalis prothi, autentus deutri, plagalis deutri, autentus triti, plagalis triti, autentus tetrardi, plagalis tetrardi. ^223Ubi notandum quod Greci ptongos sic efferunt : dorius, ypodorius, frigeus, ypofrigeus, lideus, ypolideus, mixolideus, ypomixolideus. ^224Et sciendum quod Guido dicit quod nomina octo tonorum pretacta proprie nostris tonis conveniunt, quod autem iam dicitur primus, secundus, tercius abusivum est, et fit ideo quia nomina dicta propter grossitatem mentis non poterant in mente reservari. ^225Et nota sicut octo sunt toni, et eciam octo sunt eorum tenores. ^226Tenor autem a teneo dicitur et fit ubi prima sillaba seculorum amen cuiuslibet toni incipitur, sed secundum Guidonem est mora ultima vocis. ^227Notandum autem quod sicut fines octo tonorum in quatuor notis, que finales dicuntur, sunt dispositi, sic octo tenoribus quatuor note attribuuntur, sed diverso modo. ^228Semper enim duorum tonorum finis ad unam notam respicit. ^229In tenoribus vero non est ita. ^229Est enim in .F. tenor secundi toni, in .a. acuto primi, quarti et sexti, in .c. tenor tercii toni quinti et octavi, septimi vero in .d. ^230Unde secundus maxime descendit et septimus pre ceteris omnibus ascendit. ^231Sunt autem quatuor finales iste: .D., .E., .F., .G. : .D. primi et secundi, .E. tertii et quarti, .F. quinti et sexti, .G. septimi et octavi licet interdum alias finales sibi cantus usurpat ut in sequentibus demonstrabitur. ^231Sciendum autem quod <147v> tota vis cantus ad finales respicit, unde ubicumque cantus incipiatur vel terminetur, semper modus attribuitur ei in eius finali. ^232Unde quandoque responsorium aliquod videtur habere cursum prothi, tamen ex quo exiit in .E. finale vel in .F. est alterius toni. ^233Sed cum iam de tenoribus atque finalibus dictum sit, nihil obest si eciam de Gloria patri cuiuslibet toni ubi sit incipiendum, lector certificetur : ^234secundi ergo toni Gloria in .C. gravi incipit, quarti in .E. finali, primi, quinti, sexti in .F., tercii, octavi in .G., septimi in .c. acuto. ^235Et nota licet sit tonus peregrinus, hic tamen racione finis ad octavum tonum reducitur. ^236Nunc autem de singulis finalibus et tenoribus et Gloria tenorum exempla subdentur.	223 ptongos] ptonogos ms 224. grossitatem] grossitiam ms.
^237Et primum de Gloria et Seculorum amen exemplificabitur.
^238[[Gloria - Euouae primi toni. Gloria - Euouae quinti toni. Gloria - Euouae sexti toni. Gloria - Euouae secundi toni. Gloria - Euouae tercii toni. Gloria - Euouae quarti toni. Gloria - Euouae septimi toni. Gloria - Euouae octavi toni.]] [[wol696b]]
^239Sequuntur exempla de finalibus ad plenius demonstrandum tonorum agnicionem. ^240Et ponitur hic iubilus seu neuma in hac antiphona Primum querite super hanc diccionem « dei ». ^241Qui iubilus seu neuma solet cantari in fine antiphonarum primi toni. ^242Et consimiliter ponitur iubilus decantandus in fine antiphonarum aliorum tonorum. ^243Sequitur formula primi <toni> :
[[^244Primum querite regnum dei. D ^245Secundus autem similis est huic. D <148r> ^246Tercia dies est quod hec facta sunt E ^247Quarta vigilia venit ad eos. E ^248Quinque prudentes intraverunt ad nuptias. F ^249Sexta hora sedit super puteum. F. ^250Septem sunt spiritus ante tronum dei. G. ^251Octo sunt beatitudines. G.]] [[wol696c]]
^252Consequenter videndum est de cursu regulari tonorum. ^253Pro quo notandum quod secundum Iohannem Musicum, cursus tonorum est lex seu certa regula, qua cohercentur toni quantum quisque ascendere vel descendere, intendi vel remitti possit, et cursus ille alio nomine dicitur ambitus tonorum, nam ambitus est spacium inter quod regulariter potest versari cantus cuiuslibet toni. ^254Unde autenti toni a sua finali ascendunt ad dyapason, et sic patet quod ambitus quisque habet octo claves, licenter autem ad nonam vel decimam sine vicio ascendere potest et hoc raro ; et inferius descendunt a finali ad proximam sibi suppositam, que eciam raro est tangenda. ^255Sed octo claves, que sunt infra ambitum sunt regulares, ergo licet has tangere quociens placuerit. Versus:
^256Regula certa tono dat claves cuilibet octo ^257Infra sed solam binas dat gratia supra ^258Regula quas tribuit audacter quisque frequentat.
^259Plagales vero a sua finali <148v> ad quintam, id est ad dyapenthe, ascendunt et licenter sextam assumunt sed minime septimam. ^260Nec est mirandum quod plagales habent minorem licenciam ascendendi quam autenti, quia semper in inferioribus morari debent, et raro a suo finali ad quintam ascendent. ^261Si [<er>go] raro ad quintam, ergo minus ad sextam, sed bene ad quartam per dyatesseron regulariter, et quandoque licenter ad quintam, sed tamen pluries quam ad sextam. ^262Et racio omnium horum est quod plagales, id est subiugales, appellantur. ^263Item sciendum ad cognoscendum unumquemque tonum in cantu consideranda <est> differentia tonorum, que clare patet in hiis metris:	261 sed tamen] et° ms.
^264Cantus non tangens quintam vult esse plagalis. ^265Qui nec tangit nec subtangit autenti volat inanis. ^266Sepe cadens, raro tangens, plagalis esse probatur. ^267Tangens sepe, cadens raro, summo sociatur. ^268Si tangit tociens quociens cadit, ad placitum sit. ^269Sed quidam senserat hunc dignius esse plagalem.
^270Item nota pro maiori declaracione, octo toni habent septem principia secundum quod septem sunt claves in manu, scilicet .a., .b., .c., .d., .e., .f., .g., et hoc regulariter. ^271In prima clave videlicet .A. gravi incipitur primus plagalis seu tonus par, ex quo omnes plagales sunt pares. ^272Et similiter desinit in .a. eadem clave, sed acuta vel affinali. ^273Et sic communiter omnes alii toni, in qua littera seu clave incipiuntur, in eadem eciam finiuntur, solum mutando nomina, quia si una clavis est gravis, alia erit acuta. ^274Sed secundus plagalis, qui quartus vocatur, incipit in secunda clave, videlicet .B. gravi, et finitur in .b. acuto. ^275Tercius autem plagalis, qui sextus vocatur, incipitur in .C. gravi, et finitur in .c. acuto. ^276Quartus plagalis seu subiugalis, qui et octavus dicitur, incipitur in .D. finali et finitur in .d. acuto. ^277Et sic patent toni pares seu plagales.
^278Alii autem dicuntur toni autenti seu impares, et incipiuntur eodem modo secundum ordinem litterarum sic, quod primus incipit in .D. finali et finitur in .d. acuto, sicut octavus tonus inter tonos pares. ^279Et sic patet quod octavus tonus et primus habent eundem ambitum, sed differunt in hoc, quia primus habet aliam clavem finalem quam octavus. ^280Tercius tonus, qui in ordine autentorum est secundus, incipitur in .E. finali et finitur in .e. superacuto. ^281Sed quintus, qui in ordine autentorum est tercius, incipitur in .F. finali et finitur in .ff. superacuto. ^282Septimus vero, qui est ultimus, inter tonos autentos est quartus. ^283Incipitur in .G. finali et finitur in .gg. superacuto. ^284Ex predictis patet quare plagales dicuntur subiugales, quia omnes habent sua principia sub autentis, excepto solo primo tono, qui convenit <149r> in principio cum octavo tono. ^285Et licet hoc sit tamen adhuc prius in ordine ad suum plagalem, scilicet secundum, habet principium alcius, ut clarius patebit in figuris sequentibus magistri Guidonis, quas quilibet musicus diligenter debet respicere.
^286Ultimo sciendum quod quilibet tonus constituit dyapason communi cursu, id est ascensu vel descensu, per octo notas, et quandoque superius ultra octo assumit duas, et inferius unam cum licencia. ^287Que omnia clarius patent in figura circulorum cursus tonorum denotancium sic, quod circulus inferior spectat ad tonum parem, et superior ad tonum imparem. Versus:	286 ascensum vel descensum ms.
^288Impar vult sursum, vult semper parque deorsum.
Sequitur figura.
^289Dispositio prothi et subiugalis sui. [[wol696r1]]	cf. ARIB0, ed. CSM 2, p. 18
in marg. sin. ^290Plagalis prothi constat ex eadem specie dyapenthe quasi autentus eius et eadem specie dyatesseron inferius in eadem vero finali ubi incipitur Seculorum amen finit.
in fig. : A-a : maternalis chorus A-C : proprietas plagalis tres corde inferius principales, additis per licenciam .Γ. inferius et b superius. D : finalis D-d : virilis chorus D-a : quinque corde communes utrisque b-d : proprietas autenti tres corde superius, additis per licenciam .C., .cc. et .ff.
in marg. dext. ^291Autentus prothus constat ex prima specie diapenthe superius, et prima specie dyatesseron superius. Huius ultima figura in Seculorum amen altera distat a finali dyatesseron intervallo.
^292Disposicio deutri et subiugalis sui. [[wol696r2]]	cf. ARIB0, ed. CSM 2, p. 19
in marg. sin. ^293Plagalis deutri constat ex eadem specie dyapenthe qua et autentus eius, et eadem specie diatesseron inferius. In eadem vero finali ubi incipit Seculorum amen finit.
in fig. : B-b : maternalis chorus. B-D  : proprietas plagalis tres corde inferius, additis per licenciam .A., .c., .d. E : finalis E-e : virilis chorus E-b : quinque corde communes utrisque c-e : proprietas autenti tres corde superius, additis per licenciam .D., .f., .g.
in marg. dext. ^294Autentus deutrus constat ex secunda specie dyapenthe superius, et ex eadem specie dyatesseron superius finit alcius Seculorum amen a finali dyapenthe et semitonio intervallo.
<149v> ^295Disposicio triti et subiugalis sui [[wol696r3]]	cf. ARIB0, ed. CSM 2, p. 20
in marg. sin. ^296Plagalis triti constat ex eadem specie dyapente qua et autentus, et ex eadem specie diatesseron inferius. In eadem finali ubi incipit Seculorum amen finit.	293 triti] deutri ms.
in fig. : C-c : maternalis chorus. C-E  : proprietas plagalis tres corde inferius, additis per licenciam .B. et .d., .e., sed raro inferius habet sicut nec suus autentus. F : finalis F-f : virilis chorus F-c  : quinque corde communes utrisque d-f : proprietas autenti tres corde superius, additis per licenciam .gg., .aa. Remittitur sed raro secundum semitonium
in marg. dext. ^297Autentus tritus constat ex tercia specie diapenthe [superius] et ex tercia specie diatesseron superius. Distat Seculorum amen ditono altius a finali suo.	294 altius] alterius ms
^298Disposicio tetrardi et subiugalis sui [[wol696r4]]	cf. ARIB0, ed. CSM 2, p. 20
in marg. sin. ^299Plagalis tetrardi constat ex eadem specie diapenthe, qua et autentus eius, et eadem specie dyatesseron inferius. In eadem finali ubi incipit Seculorum amen finit.
in fig. : D-d : maternalis chorus. D-F : proprietas plagalis tres corde inferius, additis per licenciam .C. et .e., .f. G : finalis G-g : virilis chorus G-d  : quinque corde communes utrisque e-g : proprietas autenti tres corde superius, additis per licenciam .F., .aa., .bb.
in marg. dext. ^300Autentus tetrardus constat ex quarta specie diapenthe, et ex quarta specie diatesseron eciam superius. Eius ultima sillaba in Seculorum amen alcius distat a finali dyatesseron intervallo.
add. in marg. ^301Nota quod cantus primi et quinti tonorum ex sui lascivia infra clavem finalem sepius descendunt ad quartam vocem sive notam, ut patet in responsorio de sancta Anna Mel et lac, item in dedicacione ecclesie in responsorio Benedic Domine et in pluribus aliis. ^298Item nota quod plura responsoria permixtos habent tonos, scilicet quintum et sextum que tamen frequenter quinto tono attribuuntur. ^299In quibus eciam frequenter sit descensus infra finalem ad quartam vocem sicut patet in purificacione virginis Marie in responsoriis Responsum accepit Symeon, Suscipiens Ihesum in ulnas. ^300Et cum hoc modo habent principium sexti toni, quia incipiunt in D-sol-re. ^301Idem sit de primo tono videlicet in responsorio Filie Jherusalem, quod transit ad A-re et secundum quosdam ad Γ-ut. ^302Similiter in antiphona Ecce tu pulchra.	298 que] quasi
[[Primus : D-sol-re – d-la-sol-re Secundus : A-re – a-la-mi-re Tercius : E-la-mi – Ee-la-mi Quartus : B-mi – b-fa-b-mi <150r> Quintus : F-fa-ut – Ff-fa-ut Sextus : C-fa-ut – c-sol-fa-ut Septimus : G-sol-re-ut – gg-sol-re-ut Octavus : D-sol-re – d-la-sol-re]] [[wol696d]]
^303Restat nunc dicere de differentia tonorum a se invicem et autenticorum a plagalibus eorum.
^304Pro quibus talis erit regula. Omnes autenticus prothi et plagalis eius, id est primus et secundus, finiuntur in D-sol-re vel in a-la-mi-re. ^305Item principalis deuterus et collateralis eius, id est tercius et quartus, finiuntur in E-la-mi vel in b-fa-b-mi, aut c-sol-fa-ut, magister tritus eciam discipulus suus, id est quintus et sextus, in F-fa-ut vel in c-sol-fa-ut manent. ^306Tonus impar et par in tetrardo, id est septimus et octavus, finem sumunt in G-sol-re-ut. Versus:
^307.D. vel .a. donato primo quia sibi sociato. ^308.E. vel .b. terni finis daturque quaterni.
^309Et ab illa regula excipitur quartus tonus, qui aliquando in fine spoliatur propria clave. ^310Sequuntur alie regule pro maiori separacione ipsorum autenticorum a plagalibus.
^311Prima : omnis cantus autentice compositus, quintam tangens, sepe in ea morans, aut tercio vel quarto eam reverberans, raro autem subsonans, autentus est, ut Deus omnium exauditor est, excepta illa antiphona : Ortus conclusus est, et similiter Lilium inter spinas.
^312Secunda regula : omnis cantus autentice compositus quintam tangens et non subsonans est autentus.
^313Tercia regula : omnis cantus ascendens ultra octavam finalis autentus est, ut Fidelis sermo.
^314Quarta regula : cito ascendens a finali, ad quintam deinde reversus, sive eam amplius tangat, sive non, est autentus. Exemplum : Ut leva.
^315Quinta regula : omnis cantus in cuius principio sonat dyapenthe et in fine, est autentus, ut Genti peccatrici. ^316Et hec est regula antiquorum, quia ascensus vel descensus per diapenthe proprius est autentis.
^317Sexta regula : omnis cantus per quartam saliens ascendit amplius saltando immediate ad sextam finalis, autentus iudicatur, ut O gloriosum lumen.
^318Prima regula plagalium est cantus non ascendens ad quintam finalis plagalis, ut Clamavi.
^319Secunda regula : cantus raro tangens quintam finalis et sepe quartam, plagalis est, ut Miserator Dominus.
^320Tercia regula : omnis cantus a finali ascendens, reversus ad finalem antequam quintam tangit, licet eam postea tangat, ut Et respicientes, si non postmodum tangit sextam, <150v> plagalis est, quia alias sepe autentus erit.
^321Quarta regula : cantus declinans in principio ad subquartam finalis plagalis est, ut Oravit sanctus Ypolitus. Sed si tangit quintam vel sextam, autentus est, ut Christi virgo, Sint lumbi vestri.	321 quarta] quinta ms.
^322Quinta regula : cantus in cuius [in] principio sonat dyatesseron et in fine, plagalis est, ut Beata es Maria, si vero tangit sextam, plagalis est, ut Canite tuba. Et hec est eciam regula antiquorum.	322 quinta] sexta ms.
^324Ultima regula : omnis cantus ascendens per quartam reversus ad finalem, antequam salit ad sextam, plagalis est, ut Que decus virginum.
^325Cetera dicenda patent de differentiis tonorum. ^326Est enim cantus primi toni, quia terminatur in D-sol-re vel a-la-mi-re et est autentice compositus et elevatus. ^327Sed dicitur secundi toni, quia est plagaliter compositus et depositus. ^328Et sic proporcionabiliter dicitur de aliis tonis.
^329Sequitur de differenciis tonorum.
<I>
^330[[Primi toni melodia psallat in directo. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Evovae. Tonus capitalis.]] [[wol696m1]]
^331Unde nota primus tonus habet quatuor litteras iniciales scilicet .C., .D., .F., .a. Harum litterarum principalis tonus duas habet. Continet enim sub se antiphonas in .D. et .F. inchoantes, ut hoc modo :
^332[[Ecce nomen domini. Ave Maria]] [[wol696m1]]
^333Nota huic tono ascribuntur quinque differentie, quarum prima continet sub se antiphonas a .D. subito per dyapenthe inchoantes, vel a .C., sed statim a finali per dyapenthe. Habet enim duas litteras iniciales, scilicet .D. et .C.
^334[[Leva Iherusalem – Amice – Cor mundum – Dum aurora – <151r> Euouae prima differentia]] [[wol696m1]]
^335Secunda differentia [differentia] continet sub se antiphonas in .C. inchoantes sub dyapenthe et hanc .C. habet initialem hoc modo, ut sequitur :
^336[[Cum ego – Ductus est – Euouae secunda differentia]] [[wol696m1]]
^337Tercia differentia continet sub se antiphonas ab .F. inchoantes et gradatim ad finalem descendentes hoc modo :
^338[[Volo pater – Reges Tarsis – Euouae tertia differentia]] [[wol696m1]]
^339Quarta differentia continet sub se antiphonas ab eadem .F. inchoantes et gradatim ascendentes ad .a., et similiter habet unam litteram inicialem, scilicet .F. hoc modo ut sequitur :
^340[[Lazarus – Lac et mel – Euouae quarta differentia]] [[wol696m1]]
^341Item quinta differentia habet sub se antiphonas ab eadem .F. inchoantes et statim .a. tangentes hoc modo, ut sequitur :
^342[[Apertis thesauris suis – Estote fortes in bello – Alma virgo Maria – Euouae quinta differentia]] [[wol696m1]]
^343Et nota quod cantus primi toni versatur regulariter in<ter> .D. et .d. utrobique assumens unam vocem. ^344Et tenor primi toni, qui maxime respicit psalmos, continuatur in .a. acuta, licet interdum finitatur ibidem vel etiam in .G. finali per cantum b mollem, licet irregulariter.
^345[[Prima etate creati sunt Adam et Eva et positi sunt in sede beatorum. Euouae Tonus principalis. Exurge]] [[wol696m1]]
^346Et nota quod iste tonus primus et principalis introituum habet litteras iniciales, quas eciam habet principalis primus antiphonarum, et habet duas differentias. ^347Prima continet sub se introitus a .C. incipientes, subito per dyapenthe ascendentes.
^348[[Euouae. – Gaudeamus – Suscepimus]] [[wol696m1]]
^349Secunda differentia continet in se introitus ab .a. incipientes sine dyapenthe et solam litteram inicialem, scilicet .a. hoc modo ut sequitur.
<151v> ^350[[Euouae. – Lex domini]] [[wol696m1]]
^351Item. Responsoria subsunt tonis et cognoscuntur in fine ante versum, et responsoriis primi toni quo ad versum datur ista forma, ut sequitur :
^352[[Primus ut iste sonus tonus est ibi vociferandus]] [[wol696m1]]
^353Et nota quando ad versum debet cantari Gloria, et si non fuerit signatum, potest sic cantari :	353 fuerit] fuit ms.
^354[[Gloria patri et filio et spiritui sancto]] [[wol696m1]]
<II>
^355[[Secundum autem in fine et in medio sic variabis. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue.]] [[wol696m2]]
^356Item secundus tonus communiter habet quatuor litteras iniciales, scilicet .A., .D., .C. et .F., eciam quandoque .E. in antiphonis. Insuper habet Γ-ut. ^357Sed hoc solum in responsoriis invenitur et non in antiphonis, ut in Educ de carcere. ^358Et qualitercumque ascendat aut descendat cantus, non erunt differentie. ^359Sed toni per se manebunt, quod habet videri ut sequitur :
^360[[Rogabat Ihesum – Ait Petrus – Supra pectus domini – O sapientia – Consolamini – Ecce Maria – Evovae.]] [[wol696m2]]
<152r> ^361Et nota quod cantus huius toni versatur regulariter inter .A. et .a. utrobique assumens unam vocem. ^362Et habet finalem cum primo tono in .D., quia eius plagalis est, tenor vero in .F. Sequitur versus de introitibus.
^363[[Secunda etate natavit archa diluvio passim fluente. Salve. ]] [[wol696m2]]
^364Sic solet cantari versus ad responsorium secundi toni :
^365[[En dulcedo totum submurmurat ista secundum Gloria patri et filio et spiritui sancto. ]] [[wol696m2]]
<III>
^366[[Tercium suspende in medio et in fine precipita. Magnificat anima mea dominum Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue]] [[wol696m3]]
^367Item tercius tonus habet quatuor litteras iniciales, scilicet .E., .F., .G., .c. Harum autem litterarum principalis tonus habet <unam> quia continet antiphonas ab .E. incipientes, sive cadant sive non, hoc modo :
^368[[Favus distillans – Qui <152v> de terra est. Euouae]] [[wol696m3]]
^369Nota quod tertii toni tres sunt differentie usitate. Tenor prime differentie reflectitur a .G. ad .a. et continet antiphonas a .G. ad .a. descendentes, ibi aliquantulum manentes, deinde ad .c. salientes hoc modo :
^370[[Omnia. Euouae – Tollite – Arridebat. – Elizabeth. – Qui sequitur me. Euouae]] [[wol696m3]]
^371Tercia differentia continet sub <se> antiphonas ab eodem .G. etiam ab .a. inchoantes. Habet enim duas litteras iniciales hoc modo :
^372[[Hec est generatio. – Vado parare vobis locum. – Vivo ego dicit dominus. Euouae]] [[wol696m3]]
^373Nota quod cantus huius toni regulariter versatur inter .E. et .e. utramque assumens vocem unam.
^374Sequitur de introitibus.
^375[[Temptavit deus Abraham tercia etate dilectum Ysaac mactare paravit. Euouae Tibi dixit]] [[wol696m3]]
^376Nota huic tono introituum uniformiter est differentia scilicet illa ut sequitur :
^377[[Vocem iocunditatis. Euouae]] [[wol696m3]]
^378Sequitur versus ad responsorium tercii toni.
^379[[Tres <153r> personne sunt in sancta trinitate, pater et filius et spiritus sanctus]] [[wol696m3]]
<IV>
^380[[Quartus ut primus gradatim ascendit sed tandem ab alto cadit Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue]] [[wol696m4]]
^381Nota quartus tonus sex habet litteras iniciales, scilicet .C., .F., .D., .E., .G., .a., quarum principalis tonus habet quatuor, et continet antiphonas in .C., .F., .E. vel .a. inchoantes hoc modo :
^382[[Nescientes. – Exivi a patre – Hec est dies. – Emissiones tue. Euouae]] [[wol696m4]]
^383Item huic tono debentur sex differentie, quarum prima reflectet finem tenoris sui ab .E. in .F. et continet antiphonas in .D. incipientes gradatim ascendentes hoc modo, ut sequitur :
^384[[Symon Bar yona. – Inuebant. – <153v> Patri eius. Euouae]] [[wol696m4]]
^385Secunda differentia finem tenoris sui vertit ab ea .F. et amplius in .D. sub ea sunt antiphone in .C. inchoantes.	385 finem] terminum ? ms.
^386[[Cum videris nudum – Angelus domini. Euouae]] [[wol696m4]]
^387Tercia differentia incipit tenorem suum in .D., et non extendat supremam eius notam ultra .e. in linea et finis est in .a., et antiphone incipiende sunt in .a.
^388[[Post partum virgo – Gaude Maria virgo. Euouae]] [[wol696m4]]
^389Quarta differentia est que reflectitur ab .c. in .G. et continet antiphonas hoc modo :
^390[[Stetit angelus. Euouae]] [[wol696m4]]
^391Quinta differentia habet tenorem in .a. et antiphone incipiunt ab .E. vel .G.	391 in a] in la ms
^392[[In domum domini. Euouae]] [[wol696m4]]
^393Sexta incipit tenorem ubi tercia et quarta, et antiphone incipiuntur et usurpant principium alterius toni :
^394[[Syon renovaberis – Propter Syon. Euouae]] [[wol696m4]]
^395Nota quod cantus huius quarti toni regulariter versatur inter .B. et .b. utrobique unam vocem assumens. Tenor in .a., finale in .G. Sequitur de versu introitus.
^396[[Quarta etate Moyses legis tabulas accepit in monte Synai. Euouae Nunc scio. – Resurrexi.]] [[wol696m4]]
^397Sequitur versus ad responsorium quarti toni :
<154r> ^398[[Quatuor libris evangelii instruuntur plage mundi]] [[wol696m4]]
<V>
^399[[Quinti mobilitas quarto est similis sed in fine dissimilis. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue]] [[wol696m5]]
^400Item nota quintus tonus tres habet litteras iniciales scilicet .F., .a. et .c. Tonus principalis sumatur in eisdem et antiphone eius ducunt originem ab .a. et .c. :
^401[[Fons ortorum – Ecce deus – Elevamini. Euouae]] [[wol696m5]]
^402Nota huic tono una differentia assignatur, que continet sub se antiphonas <in> .F. inchoantes et statim surgentes, hoc modo :
^403[[Cum transierit dominus. – Alma. Euouae]] [[wol696m5]]
^404Nota (notus ms.) cantus huius toni regulariter versatur in<ter> .F. et .f. utrobique unam assumens vocem. Tenor in .c. :
^405[[Quinta etate prevaluit David in funda et lapide contra <154v> Goliat (goliam ms.). Euouae. Letare Quinque libris mosaice legis erudiebantur hebrei]] [[wol696m5]]
<VI>
^406[[Sextus ut primus reponitur sed aliter deponitur. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue]] [[wol696m6]]
^407Sextus tonus communiter habet litteras iniciales .D., .F., et .G. Sed communissime sibi determinat .F. et tantum habet unam differentiam que reflectitur :
^408[[Lupus rapit. – Si ego verus. – Et videns Ihesus. Euouae]] [[wol696m6]]
^409Item iste tonus habet solum unam differentiam incipientem ab .F. hoc modo :
^410[[Benedictus. Euouae Salvator noster dominus Ihesus etate natus est in sexta. Euouae In medio <155r> ecclesie. Sexta etate dominus deus Ihesus suo cultu dedicavit]] [[wol696m6]]
<VII>
^411[[Septimus quartum in medio respicit sed in fine decipitur. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redempcionem plebis sue]] [[wol696m7]]
^412Nota huic tono quatuor assignantur differentie, quarum prima continet sub se antiphonas a .G. inchoantes per ditonum sic :
^413[[Accipite. Euouae]] [[wol696m7]]
^414Secunda differentia habet litteram inicialem .b. hoc modo :
^415[[Constitues eos. Euouae]] [[wol696m7]]
^416Tercio differentia habet litteram inicialem .c. :
^417[[Stella ista. Euouae]] [[wol696m7]]
^418Quarta differentia habet litteram inicialem .d. :
^419[[Tanto tempore. Euouae. ]] [[wol696m7]]
^420Item cantus huius toni versatur inter .G. et .g. Tenor .d.
^421[[Etate septima resurgemus racionem meritorum <155v> reddituri Puer natus Septem demoniis plenam Mariam Magdalenam dominus Ihesus Christus septiformis spiritu gracie reformavit.]] [[wol696m7]]
<VIII>
^422[[Octavus secundo respondet in medio tali tenore concluditur. Magnificat anima mea dominum. Benedictus dominus deus Israhel quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue]] [[wol696m8]]
^423Item ille tonus septem habet litteras iniciales, scilicet .C., .D., .E., .F., .G., .a., .c. et principalis habet quatuor hoc modo :
^424[[Sapientiam. – Iherusalem gaude. – Natus est nobis. – Beatus Nicolaus. Euouae]] [[wol696m8]]
^425Item ille tonus tres habet differentias usitatas quarum prima habet .E. et .F. iniciales.
<156r> ^426[[Tibi soli. – Iusti confitebuntur. Euouae]] [[wol696m8]]
^427Secunda differentia incipitur in .c. per semitonium.
^428[[Hoc est preceptum. Euouae]] [[wol696m8]]
^429Tercia differentia eandem habet inicialem et continet antiphonas a .c. inchoantes.
^430[[Ego dormivi. Euouae]] [[wol696m8]]
^431Item cantus huius toni versatur inter .D. et .d. utramque assumens vocem. Tenor in .c.
^432[[Octava etate que carebit sine perpetua pace fruemur. Euouae Octavus (octava ms.) dies resurectionis salutis perpetuum diem signat beatorum]] [[wol696m8]]