Lexicon musicum Latinum
Tübingen, Universitätsbibliothek (D-Tu) Mc 48, f. 1-9v Transcription: Christian Meyer (avril 2005) 14/08/2008
^1Expedit et consonum est racioni, ut si quid utilitatis artis musice noticia conferat brevi perstringatur racione. ^2Tanto nempe in quacumque sciencia quispiam se reddit studiosiorem, quanto huiusmodi sciencie utiliora noverit rudimenta. ^3Huius utique artis musice quam utilis quamque delectabilis extitit tam apud veteres quam apud modernos multorum scripta doctorum patefaciunt luculenter. ^4Hec est enim illa omnium liberalium <artium> excellentissima, que ceteris infimis derelictis sola volat ante tribunal dei. ^5Nam cantabant sancti quasi canticum novum ante sedem dei ut habetur in Apocalipsi. ^6Hec insuper est illa nobilissima sciencia, cum qua sancti in devocionibus se solent occupare, per quam et peccatores veniam petunt, qua mediante eciam tristes refocillati solidantur, et leti alacres efficiuntur. ^7Qua laboribus fatigati sublevantur, ^8qua convivantes exilarantur, ^9qua spiritu maligno vexati levius se habent, ut patet de Saul qui spiritu maligno correptus canore cithare davitice liberabatur. ^10Qua eciam pugnantes animosiores efficiuntur, ut patet de clangore tubarum vel de strepitu aliorum musicalium instrumentorum, quanto enim vehemencior fit tube clangor, tanto ad certamen fit animus fortior. ^11Ac etiam aliquos musice cantus ad tollerandum labores roborat et confortat, animum mulcet, et singulorum operum fatigacionem modulacio vocis consolatur. Ipsas quoque bestias necnon serpentes, volucres et delphines ad auditum sue modulacionis musica provocat et hortatur. ^12Hec siquidem scientia modulante mentes audientium delectat, et veritatis excitat amorem, et per sonos exteriores ad spirituales dulcedines animat[ur]. ^13Namque tanta vis est autem musice, ut ad letitiam intrinsicam et etiam mentes deflectat[ur] audiencium. ^14Itaque per cuncta studia et etates diffunditur, ut infantes, iunenes, viri, senes et mulieres dulcis cantilene delectatione modo congaudeant naturali. ^15Et constat teste Boecio in sua musica, si eciam vox et ars homini desit, ut suaviter canere non possit, tamen ad se oblectandum singulariter aliquis canit secundum quamdam insitam dulcedinem. ^16Quapropter quis dubitat magnam huius artis esse potentiam, que tot tantisque modis vires suas extendit. Undique nec dubitandum <est> nobis musicam etiam esse naturaliter coniunctam, ut sine ea esse nequiamus. Omnis igitur homo praesertim literatus huic scientie operam det. ^17Nam teste Ysidoro in libro Ethymologiarum « non est minus dedecus nescire cantare quam litteras ignorare ». ^18Et subdit « itaque sine musica nulla disciplina potest esse perfecta, nichil enim sine illa est. Nam et ipse mundus armonia sonorum fertur esse compositus et celum sub armonie modulatione resilivit ». ^19Quapropter summo opere musice sciencie a nobis est intendendum, ut eam scientiam, quam a natura habemus, scientia quam et arte magis expertam habere valeamus, non enim sufficit tantum cantilenis delectari nisi etiam que sit vis cantilene cuiuslibet artificio et studio valeat constare. ^20Nam interdum <1v> accidit ut cantus auribus dulcis appareat, et tamen a ratione inconsonans iudicatur. Et igitur musica reperta videtur ut illud quod aures varie et confuse accipiunt, ratione probabili et congrua discernatur.	9 correptus] correctus ante corr. 12 per sonos] personas ? ms. 13 etiam] etiam intrinsicam ms 14 cantilene] cantalene ms
Versus : ^21Musica quid valeat et quantum tu bene nosce ^22Egrotum sanat confortat musica sanum ^23Exhilarat parvum iuvenem canum quoque virum ^24Praecipue cerebri morbos mentisque timorem ^25Lenit et alleviat fugat et facit esse minorem. ^26Sic et Pitagoras sanavit luxuriosum ^27Qui fuit illecebris cantu lascivia crescit ^28Musica confortat tristem solatur agentem ^29Oblicumque vie facit hunc ascendere montem ^30Exanimat fures, latrones agit abire ^31Curas depellit facit et quandoque perire ^32Adiuvat in bello timidos revocat fugientes ^33Fortes protulit palmam bellando petentes ^34Insuper ut buccinas ad cantum saltat in hostes ^35Hos quoque prosternit prius inmotos quasi postes ^36Ac David in Saule sedauit demonis iram ^37Ostendens cithare virtutem carmine miram.	21-37 cf. PS.-MUR. summa, v. 279-299) 29 montem] mentem ms
^38Quoniam circa artem musicalem multi hodiernis temporibus cantando declinant, ut ergo ignorancie nubem expellamus de cantu corali, ^39proponimus artem compendiosam promulgare, hoc est de tonis et quibusdam tonorum proprietatibus et eorum regulis, circa que ars musicalis versatur, quam utique artem de celestium virtutum choris, ^40ubi sine fastidio in auribus summi creatoris ineffabili delectatione non desinit armonia, desuper homini datam, prout viribus competit humanis, non ambigimus, ^41eo quod sine ipsa non alias cantum scire, contingat compendio huius summule ad discernendum quis cantus sit regularis, et quis non proprio esse. Consequenter intendimus unde et ioculatores et hystriones, qui prorsus sunt illiterati, dulcissimas aliquando videmus contexare cantilenas. ^42Sed sicut grammatica et loyca et cetere artes, si non essent conscripte ac per precepta elucidate, incerte et confuse haberentur et ita et hoc modo. ^43Sed cum clericis maxime sit necessaria et eam exercentibus utilis et iocunda, non est igitur parva laus nec modica utilitas non vilipendendus labor musice scientie que sui cognitorem compositi cantus efficit iudicem, falsique emendatorem et novi inventorem. ^44Verum tamen que utiliora videntur ac magis necessaria ex aliorum codicellis, et presertim Guidonis et prefacione musice Iohannis compendiose colligamus. ^45Placet autem aliquantis libellum capitulis distinguere, ut si quis lector inter cetera avidius quesierit hoc atque facilius per premissas annotationes reperire valeat.	40 ambigimus] ambiguum ms. 41 prodesse] proposse? ms. contaxare ms. 45 capitulis] capitulum ms.
^46Et in prima parte huius oppusculi in primo capitulo videndum est quod sit musica, quod duplex sit, et quod sit minimum in musica. ^47Secundum est de equivocatione soni et quot sint et de nominibus tonorum. ^48Tertium est de proprietatibus tonorum, de officiis et virtute singulorum. ^49Quartum ostendit quot sint claves finales omnium tonorum. ^50Quintum est de ambitu tonorum et quomodo habeant cognosci. ^51<2r> Sextum ostendit quod octo sunt toni et septem sunt ambitus tonorum. ^52Septimum ostendit rationem quare primus et octavus soli habent eundem ambitum et quare alii non. ^53Octavum de convenientia et differentia cuiuslibet autenti cum suo plagali. ^54Nonum est de convenientiis et differentiis autentorum inter se. ^55Decimum est de comparatione quatuor plagalium inter se. ^56Undecimum de clavibus quibus omnibus autentis. ^57Duodecimum querit utrum maior sit distancia autentorum inter se quam plagalium, vel autenti ad suum plagalem. ^58Tredecimum est de regulis et licentia uniuscuiusque toni. ^59Quatuordecimum quare excellentes sint invente cum tamen nullus tonus eas attingat. ^60Decimum quintum de octo tenoribus sive inceptionibus diversis. ^61Decimum sextum quod nullus tonus habet tenorem ultra quintam preterquam tercius. ^62Decimum septimum in qua clavi unusquisque tonus incipiat suum gloria sive psalmum. ^63Decimum octavum de differentiis seculorum cuiuslibet toni vel de gradibus inicialibus eorum. ^64Decimum nonum quod 10 sunt claves in quibus incipiatur unusquisque tonus. ^65Vigintum quod primus tonus solus habet notam initialem sub se et nullus autentus plus. ^66Vigintum primum ostendit quis sit cantus regularis et quis irregularis. ^67Vigintum secundum ostendit quomodo cantus irregularis debet excusari. ^68Viginti tertium ostendit quod octo sunt modi intonandi et octo sunt modis cantandi versus responsoriorum. ^69Viginti quartum ostendit tonos officiorum.	46 quod^2] quot ms.
<I> ^1Musica sic describitur : est ars vocum distancias simphoniasque proporcionaliter demedicans, vel sic : musica est tonorum scientia. ^2Est enim musica nihil aliud quam vocum motio congrua, et quamvis multi sunt inventores eius, cum Pitagoras sapientia clarissimus, et facundia invictissimus, ingenio acutissimus dicitur reperisse musicam sub tali investigatione. ^3Nam quodam tempore iter faciens, fabricam preteriret, diversos ut fieri solet maliorum in ea audivit sonitus, ibi cum aliquantisper <...> artis musice ibi latitare cognovit. ^4Nec mora in fabrica introivit, malleosque caute pensare cepit, paulatimque sex vocum discretiones necnon et ipsarum consonantias solicitus indagavit. ^5Guidoque monachus extitit, qui vocum et tonorum indagator solertissimus fuit, Tubal qui de stirpe Chain ante diluvium instrumentorum registrator fuit, Iohannes de Muris tocius musice regulator acutissimus fuit, Iubal proporcionum modalium epilogator subtilissimus fuit.	2 infestigatione 3 diversos] diversi ms. aliquantisper <...> artis] aliquantis peratitur? artis ms.
Versus : ^6Pitagoras reperit, transfert Boetius ipse ^7Infestigator Gwido Tubalque registrat ^8Iubal epilogat, normas ponitque Iohannes.	8 normas] nors ms.
^9Dicitur autem musica a musa quod est instrumentum omnis musice superexcellens in instrumenta humano siquidem inflatur spiritu, et tibia manu temperatur, ut figula, folle, concitatur ut organa[tur]. ^10Et est triplex, scilicet armonica, rigmica et metrica. ^11Armonica est que discernit in sonis acutum et gravem sonum secundum elevationem et depositionem. ^12Et armonia dulcis cantum consonantia proveniens ex proporcione debita in diversis vocibus, flatibus, pulsibus <2v> sive sonis. ^13Nam, ut dicit Ysidorus, a voce editur sonus sicut per fauces, aut flatu sicut per fistulam atque per tubam, aut pulsu ut per citharam vel que percussa sunt canora, ^14et armonia ab ad et monos, quod est unum, quia ad unam concordiam tendunt in cantibus omnes voces, ut dicit Hugo. ^15Nam in omne melodia exiguntur plures voces sive soni et quod hi sunt concordes, quia una vox tantum aures non placat et diversitas ullulatum procreat. ^16Sed ubi est vocum plurimarum et diversarum concors unio, ibi est armonica proportio, modulatio vel dulcis simphonia. ^17Et per hanc armoniam voces acuciores et graviores conveniunt et concordant. ^18Ad perfectam autem vocem requiruntur quatuor, scilicet sit alta, suavis, fortis et clara. ^19Alta ut in sublimi sufficiat, clara ut aures impleat, fortis ne trepidet aut defficiat, suavis sive dulcis ut auditum non dettereat, sed pocius ut aures demulceat et audientium animos blandiendo ad se alliciat et convertat. ^20Si ex hiis aliquid defuerit, vox perfecta nequaquam erit. ^21Cum autem in unaqueque scientia sit ponere primum et minimum ut puta in grammatica litteram, in loyca terminum, in arismetrica binarium, sic in musica primum et minimum est tonus. ^22Nam sicut in arismetrica unitas non est numerus sed principium numeri, ita nec illic modus qui dicitur unisonus, aliquam vocis differentiam proprie constituit si communiter loqui velimus, sed est principium aliorum tonorum scilicet toni, dytoni, tritoni etc. ^23Si autem obicitur quod semitonium simplicius sit tono eo quod sonat idem quod dimidius tonus, ergo semitonium est dimidius tonus <et debeat esse> principium in musica, respondendum quod semitonium non est dimidius tonus, sed est tonus imperfectus, et propter hoc non potuit esse simplicissimum in musica. ^24Etiam potest dici summendo tonum large, sic comprehendit semitonium, stricte autem sumendo non.	18 et clara] et acuta clara ante corr. 19 trepidet] trepedet ms blandiendo] plandiendo 21--24 SUMM. GUID. Commentarium I, 9-12
<II> ^1Post hec sciendum quod hoc nomen tonus multipliciter sumitur. ^2Quandocumque idem est quod accentus et sic sumitur a Donato in Barbarismo, et sic non sumitur hic. ^3Alio modo tonus est nota [est nota] tendens a linea in spacium proximum vel econverso, et sic est minimum in musica. ^4Alio modo tonus est propria notificatio cantus per seculorum amen. ^5De quo infra habebitur et describitur sic: tonus est regula de unoquoque cantu maxime in fine diiudicans. ^6Et dividitur. Alius enim est autentus, alius plagalis, hoc est : aliquis est principalis et aliquis subiugalis autenti vel principales sunt primus, tertius, quintus et septimus, ^7sed plagales vel subiugales sunt secundus, quartus, sextus et octavus. ^8Dubitatur quare tot habeamus tonos et nec plures nec pauciores, ^9respondetur quod veteres greci musici tantum habuerunt quatuor tonos.	1-5 SUMM. GUID. Commentarium II,14-17
Versus : ^10Quatuor esse tonos dixere veteres periti ^11Prothus cum deutero cum trito sic que tetrardus ^12Sic et plagalis quamvis capit nomen eius
^13Quilibet autentus comprehendebat sub se suum subiugalem. ^14Moderni vero subtilius discutientes rem consideraverunt cantum in gravibus et accutis sese non comparati ymo discrepantiam hinc inde generari intollerabilem. ^15Unumquemque ergo cantum ad antiquorum dissonoritatem evitandam diviserunt in duos modos, scilicet in autentum et plagalem, deputantes ipsis autentis voces acuciores vel magis accutas, plagalibusque vero voces <3r> graviores vel magis graves ^16unde adhuc in signum veritatis illius habemus quatuor claves finales omnium tonorum ut infra patebit, et quia quatuor toni non sunt in plures vel pauciores divisi, ergo tantum octo habemus tonos. ^17Etiam dicentes quare antiqui tantum habebant quatuor tonos respondetur quod ratio est quia sicut annus divisus est in quatuor partes secundum successionem in quibus movetur secundum partes ordinis, eodem modo proportionabiliter in musica. ^18Eo quod omnis cantus est quedam res in successione, ideo antiqui quatuor ordinabant sonos secundum prius et posterius. ^19Alia ratio ad proportionem quatuor elementorum ipsi greci diviserunt tonos, eo quod sicut elementa secundum has differentias grave vel leve a se invicem distant et ordinata sunt, et ita quatuor toni a se invicem distantes debitum ordinem faciunt etc.	14-16 SUMM. GUID. Commentarium I, 24-27 17 (sicut...)-19 SUMM. GUID. Commentarium I, 28-31
^20Et de psallendi metis pariterque canendi ^21Normas Gwidonis summula deque tonis ^22Dicitur equivoce tonus accentus nota signum ^23Estque tonus cantum regula fine probans ^24Quatuor esse tonos voluit discreta vetustas; ^25Finales testes, quos retinemus adhuc. ^26Quomodo temporibus bis binis sic volvitur annus, ^27Sic cantus totidem disposuere modis. ^28Aut elementa suis nec? quatuor ordo ligavit, ^29Sic quadruplex suberat quatuor ordo tonis. ^30Sed quia discutiunt subtilius omnia nostri, ^31Censebant discors esse canoris opus. ^32Nam gravitate simul et acumine saepius unum ^33Oppositum sibimet comperere modum. ^34Denique se gravia non compatiuntur acutis ^35Altaque submissis dissonat oda suis. ^36Errorem veterum nostri sedare volentes ^37Quemlibet in binos dissecuere tonum. ^38Autentus tonus est quem plus extollit in altum ^39Quique magis gravis est, ille dicitur plagis. <...> ^40Dorius et frigius, lidius mixolidiusque ^41Autentis suberunt, si qualibet additur hypo.	20-40 SUMM. GUID. v. 1-26 40 hypo] dico ms.

^41Tonorum alius	autentus vel principalis	Prothus primus Deuterus tertius Tritus quintus Tetrardus septimus
	plagalis vel subiugalis	Prothi secundus Deutri quartus Triti sextus Tetrardi octavus

^42Vel sic tonorum aliquis	autentus	dorius primus frigius tertius lidius quintus mixolidius septimus
	plagalis	<hypo>dorsis [!] <hypo>frigii <hypo>lydii <hypo>mixolydii

<III> ^1 Restat videre de proprietatibus tonorum hoc est de officiis et virtute singulorum. ^2Pro quo sciendum quod primus motivus est quamplurimum et abilis ad movendum animum ad varios affectus. ^3Unde ut in hystoriis tanquam <3v> egregius advocatus plerumque praemittitur, ut ibi Ecce tu pulcra es et in O pastor. ^4Plagalis vero eius est secundus tonus flebilis et gravis ad tristes materias maxime ydoneus est. ^5Unde et convenienter omnia illa per quae sancta ecclesia adventum domini desiderare se commemorat, solus sibi vendicat ut O sapientia et ceteris et in Ascensione Domini O rex gloriae et caetera.	1 (et virtute...)-12 SUMM. GUID. Commentarium I, 34-43
^6Tertius vero tonus severus est et ad bella incitativus per quem nobis innuitur quod contra spirituales nequitias strennue et severe vincere debemus, unde et primum responsorium in Pasca, quod est Angelus domini, convenienter sub hoc tono decantatur quando Christus morte mortem subegit. ^7Et congrue aptatur illis cantibus, ubi aliquid fortitudini vel potentie ostendi comprobatur, ut de sancta cruce O crux, et ibi O gloriosum lumen. ^8Plagalis vero eius est quartus tonus. Adolativus est et blandus, et morose graditur et non statim quemadmodum tertius tonus ascendit sicut evidenter patet in illa antiphona de domina nostra Haec est dies et in multis aliis.
^9Quintus tonus modestus est et letificans, et multum dulcis eo quod bimolle sibi deservit, sicut patet in hac antiphona Alma redemptoris et in aliis quampluribus. ^10Plagalis vero eius scilicet sextus, dulcis est qui animum ad pietatem et ad lacrimas compellit, sicut evidenter apparet in illo responsorio Videns Iacob vestimenta Ioseph etc.
^11Septimus saliens est et lascivus, ut patet ibi Assumpta est Maria in celum et ibi In civitate domini. ^12Plagalis eius scilicet octavus levior est morosus et suavis, ut patet in hac antiphona Dum ortus fuerit sol de celo. Unde versus :
^13Omnibus est primus, sed et alter est tristibus aptus: ^14Tertium iratis sed quartum dicitur da facere blandis, ^15Quintum da laetis, sextum pietate repletis, ^16Septimus est iuvenis, octavus vero sapientum.
^17Primus morose et curiose vagatur. Exemplum : <1> O pastor eterne ^18Secundus rauce et graviter, ut in exemplo <2> ^19Tertius saltando indignatus graditur, ut in exemplo <3> ^20Quartus adolatorie sonat, ut in exemplo <4> ^21Quintus modeste et lete: <5> Alma ^22Sextus lacrimosa voce canitur: <6a> Videns Iacob <6b> O quam gloriose ^23Septimus saltando lascive: <7> Civitatem Domini ^24Octavus dece<n>ter, et matronaliter ut in exemplo: <8a> Dum ortus fuerit <8b> Beatus vir
<IV> ^1Post hoc sciendum quod quatuor sunt claves finales omnis cantus vel toni. Pro cuius evidentia est notandum quod clavium alii dicuntur graves, ut Gamma-ut, A-re, B-mi, C-fa-ut, alie finales ut .D., .E., .F. et .G. ^2Accute sunt .a., .b., .c., .d., superaccute <4r> .e., .f., .g., excellentes .aa., .bb., .cc., .dd.	2 e f g] ee ff gg ms.
Versus : ^3Claves octo graves septem dicuntur acute, ^4Vero quatuor excellentes quas inchoat a duplatum ^5Gama graves, .D. finales, a prebet acutas, ^6.e. superacutas, .aa. inchoat duplatas.	4 excellentes] excellenter
^7Primus et secundus tonus habent suum domicilium in .D., tercius et quartus in .E., quintus et sextus in .F., septimus et octavus in .G. ^8Et dicuntur claves domiciles vel domicilia, i. terminum vel fines in quibus proprie habent cognosci vel discerni, licet cum cantus secundum suum primum vel principium variatur per ascensum vel descensum et efficiatur dubius, tamen in suis domiciliis notificatur.
Versus : ^9Claves finales bene constat quatuor esse ^10Iudicio quarum subiacet omne melos ^11Nam medium cum principio quocumque feratur, ^12Illius est toni, quo tibi fine dat. ^13Primus et alter .D. tenet .E. ternus quoque quartus, ^14.F. quintus, sextus, .G. septimus atque supremus. ^15Quatuor in locis serviunt cantus regularis ^16Desinit in aliis incongruus habetur.	13 alter] aliter ms.
<V> ^1<C>um autem toni secundum proprios et speciales ambitus quamplurimum cognosci habeant et discerni, sciendum est distancia sive proprium spatium, quod regula unicuique tono in scala musicalis indulget. ^2Iste autem ambitus tam autentis quam plagalibus equalis est. Nam ambitus cuiuslibet toni regulariter octo clavibus contentus est. ^3Omnes autem autenti a finali suo ad octavam regulariter ascendunt, licenter autem ad nonam vel decimam. ^4Licentiam aut regulam idcirco distinguamus ut sciamur quod ille voces raro contigende sunt que per licenciam conceduntur, quod enim quas per regulam, hoc est quasi ex debito habent, imo liberius eo frui possunt. ^5Que autem per licentiam possidentur, ea tamquam per gratiam possessa, humilius atque prudencius sunt tractanda. ^6Descendunt autem a finali ad proximam ubi nullam eis licentiam a peritis musicis concessam reperitur. ^7Excipitur inde quintus tonus cui nulla infra finalem descensio actributam est propter semitonii imperfectionem. ^8Plagales autem omnes a finali usque ad quintam ascendunt.	1-2 SUMM. GUID. Commentarium II, 2-4 3-8 IOH. COTT. mus. XII, 8-14. 3 a finali] ac finali ms. licenter] dicenter ms. 4 licentiam] dicentiam ms. quas] quis ms. 5 licentiam]dicentiam ms. 6 eis] eique ms. reperitur] repercutitur ? ms.
^9Ambitus ergo primi toni est a D-sol-re in d-la-sol-re, ambitus tercii ab E-la-mi in e-la-mi, ambitus quinti ab .F. in .f., septima .G. in .g., et dicuntur autenti. ^10Et si non excedunt huiusmodi ambitus tunc est cantus <regularis>. ^11Si autem ex licentia assumunt nonam vel decimam, tunc erit irregularis. ^12Sed ambitus tonorum plagalium [primo] secundi est ab A-re usque in a-la-mi-re, quarti a .B. usque in .b., sexti a .C. in .c., octavi a .D. in .d., et est idem ambitus cum primo tono, sed sunt diversi ut patebit. ^13Et si hiis clavibus venitur quo ad ascensum cantus dicitur regularis. ^14Sed dicens que est regula descendendi in tonis autentis a suo finali, respondetur quod una nota subtus potest descendi. ^15Sed contra, aliqua antiphona primi toni descendit ad quartam sub suo finali et complectitur secundum tonum vel ambitum secundi toni, ergo non erit primi toni, sed secundi, quia eciam non ascendit ad octavam more autentorum. ^16Exemplum de illa antiphona Ecce tu pulchra. ^17Respondetur secundum Odonem expertissimum musicum, quandocumque aliqua antiphona binies vel ternies repercutitur quintam vel pluries, tunc deputatur autento, quia in superioribus frequentius versatur, quod ideo fit ut principalius honor conservetur. ^18Dominus namque sive magister non solum in propria potestate habet, sed etiam in ea que subdita sunt ei. ^19Subdito autem sufficere debet si a magistro sibi concessis humiliter uti liceat nedum ad ea que sunt prelati sui se proripiat.	9 F] ff ms. f] fff ms. g] gg ms. 17 Odonem] odorem ms. principalius] principibus ms.

^20secundus tonus		^21primus tonus
Evovae	Magnificat	Evovae	Magnificat anima
^22quartus tonus		^23tertius tonus
Evovae	Magnificat anima	Evovae	Magnificat anima
^24quintus tonus		^25sextus tonus
Evovae	Magnificat anima mea	Evovae	Magnificat
^26septimus tonus		^27octavus tonus
Evovae	Magnificat anima mea dom.	Evovae	Magnificat

^28Secundus tonus regularis <ex.> raro irregularis <ex.> ^29Primus tonus regularis <ex.> note principales <ex.> ^30Quartus tonus regularis <ex.> irregularis <ex.> ^31Tercius tonus regularis <ex.> irregularis <ex.> ^32Sextus tonus regularis <ex.> raro <ex.> ^33Quintus regularis <ex.> nunquam irregularis <ex.> note principalis <ex.> ^34Octavus regularis <ex.> raro <ex.> principales note <ex.> ^35Septimus regularis <ex.> raro <ex.> note principales <ex.>
<5r> ^35Superius dictum est de ambitu tonorum quod unusquisque tonus continetur in octo clavibus. ^36Nunc videndum est quot notis et quo cantu unusquisque tonus utatur. ^37Primo sciendum ex quo tamen plagales de numero par versa<n>tur gravibus, ideo precedunt suos autentos in scala musicali quantum ad descensum.
^38Ideo primo de secundo tono, qui maxime descensivus est gravium, primo est dicendum. ^39Utitur ergo secundus tonus omnibus notis primi cantus b duralis quamvis raro descendat ad .Γ., que a musicis modernis est superaddita, et simpliciter fiat in illo offertorio de confessoribus Veritas mea. ^40Si recte notatur, tunc debet incipere in D-sol-re, et tunc in ista dictione "exaltabitur" fit descensus ad .Γ. ^41Item tertio nota "dum fabricator" debet esse .Γ. ^†.Γ. privatione^† utitur etiam omnibus notis primi cantus naturalis et hoc in cursu regulari. ^42Sed raro debet attingere a-la-mi-re quia si sepius fit, tunc deputatur primo tono, ut patebit irregularis. ^43Sed ex licentia potest attingere sextam, scilicet et quilibet tonus plagalis, hoc est .b. ^44Sed nos seculares non ita frequenter utimur cantu bmolli sicut moniales vel religiosi, et ergo loco sexti illius utimur septimam, scilicet fa in .c., ut patet in illo responsorio Christi virgo. Similiter "domine non secundum peccata nostra". ^45Et quandocumque ascendit sextam vel septimam, tunc dicitur cantus irregularis, nisi fiat transpositio cantus propter aliquas certas causas, ut patebit in sequentibus. ^46In illa antiphona Collegerunt pontifices etc. secundi toni, debet incipi in .D. et debet ita emendari quod manet in vero cursu, quod ultima nota huius dictionis "pharisei" cantetur in eodem. ^47Sed prima nota huius dictionis "consilium" deprimatur vel descendit in A-re (?), et sic sine errore potest in suo ambitu continuari. ^48Sed note principales illius toni sunt re, fa, id est .D. et .F. ^49Et ergo describitur sic secundus tonus : est modus cantandi regularis, ad primum cantum naturalem elevabilis et ad primum bduralis depressibilis, cuius melodya versatur in gravibus, sepius re fa utentibus, tristibus materiis convenientibus quo ad proprietatem soni. ^50Ex quibus elicitur quod secundus tonus in suo vero ambitu habet duodecim notas, scilicet in primo cantu bdurali sex et sex in primo cantu naturali. ^51Sed in cursu regulari additur una scilicet sexta vel septima computando a prima nota iniciali scilicet .D. etc.			42 alamire] la mi a ms. 46 cursu] tono ms.
^52Item nota primus tonus quo ad descensum utitur omnibus notis primi cantus naturalis, sed quo ad ascensum utitur omnibus notis bmollis et omnibus notis secundi cantus bduralis, una scilicet la dempta, et hoc in cursu regulari. ^53Sed ex licentia assumit istam nonam, scilicet la quidem nona et ultima, hoc decimam scilicet fa in .f. Sicut quilibet tonus autentus ex licencia ascendit ad decimam, et tunc erit irregularis, ut in ista sequencia Celi enarrant, que est primi toni, in illo versu "in omnes terram". ^54Et eius note principales sunt re, la. ^55Et ergo primus tonus sic describitur : est modus cantandi regularis, ad primum cantum b mollem vel secundum b duralem quo ad ascensum elevabilis, et ad primum cantum naturalem quo ad descensum depressibilis. ^56In melodya principaliter versatur in accutis, re, la sepius verberantibus, id est a-la-mi-re et d-la-sol-re, morose et curialiter animum mulcentibus. ^57Ex quibus patet quod primus tonus in toto suo ambitu et vero cursu utitur decem et septem notis, scilicet sex primi cantus naturalis, sex primi cantus b mollis et quinque de secundo cantu bdurali. ^58Sed in cursu irregulari <5v> superadduntur due et erunt decem et novem.			52 ascensum] descensum ms 56 d-la-sol-re] dsolre ms
^59Quartus tonus utitur quatuor notis primi cantus bduralis quo ad eius descensum quamvis raro utitur .B.. Quo ad ascensum eius mediocrem utitur omnibus notis primi cantus naturali. ^60Sed quo ad ulteriorem ascensum potest uti quatuor notis bmollaris, quamvis raro fit vel numquam. ^61Sed tribus notis secundi cantus bduralis magis frequenter utitur et hoc in cursu regulari, et assumit ex licentia sextam, scilicet fa in c-sol-fa-ut, ut in illa antiphona [est] : Est dies de Beata Virgine. ^62Et note eius principales sunt mi, la, id est .e. et .a. ^63Et ergo diffinitur sic : quartus tonus est modus cantandi regularis ad b-fa-b-mi in secundo cantu bdurali elevabilis, et ad primum cantum naturalem depressibilis, cuius melodya principaliter versatur in mi, la, dulciter et blande sonans. ^64Ex quibus sequitur quod in toto ambitu tantum utimur novem notis, scilicet sex primi cantus naturalis, et tres secundi cantus bduralis quamvis pluribus uti posset, quod raro contigit, etc.			28 .e.] la mi suprascr. a] la re suprascr.
^65Item nota tercius tonus in eius descensu utitur quatuor notis primi cantus naturalis, ut frequenter, et aliquando raptim utitur quinta, scilicet re in D-sol-re, et posset uti omnibus notis primi cantus bmollis, quamvis non fit in suo ambitu. ^66Sed magis frequenter utitur omnibus notis secundi cantus bduralis, que habent accutum sonum. ^67Natura iratis apropriatur, et eius note principales sunt mi, fa, in secundo cantu bdurali. ^68Et ex licentia posset assumere nonam vel decimam, quamvis nunquam fit vel raro. ^69Aliquociens enim assumit nonam, id est f-fa-ut, ut in illo responsorio Discubuit Iesus de Corpore Christi et ergo tercius tonus sic describitur : est modus cantandi regularis ad omnes notas secundi cantus bemollis elevabilis, et ad [E-la-mi vel] D-sol-re depressibilis, cuius melodia †vel emitonia† versatur in fa mi, accute irateque sonans. ^70Ex quibus sequitur quod in suo ambitu utitur 11 notis, ut frequenter quo videlicet ad ascensum sex secundi cantus bduralis et quinque quo ad descensum primi cantus naturalis, quamvis pluribus uti posset in suis clavibus contentis etc.			35 Iesus] Iohannes ms
^71Item nota sextus tonus quo a suum descensum utitur omnibus notis primi cantus naturalis prout frequenter, et omnibus notis primi cantus bmollis iterum prout frequenter, quamvis ultima, scilicet la in d-la-sol-re, in vero cursu uti non possit. ^72Potest etiam uti quo ad eius ascensum quatuor notis secundi cantus bduralis. ^73Assumit eciam aliquando ex licentia sextam, id est la in d-la-sol-re, et a-la-mi-re in primo cantu naturali, et ergo sic describitur : ^74sextus tonus est modus cantandi regularis ad supremam notam primi cantus bmollis in cursu irregulari elevabilis, vel ad sol in c-sol-fa-ut in cursu regulari elevabilis, et ad omnes notas primi cantus naturalis depressibilis cuius melodia principaliter versatur in fa, la, dulciter et amene sonans, animum ad pietatem provocans. ^75Ex quo sequitur quod sextus tonus in vero ambitu utitur 11 notis prout sequitur, videlicet sex primi cantus naturalis, et quinque primi cantus bmollis quamvis pluribus posset uti in clavibus contentis. ^76Et potest fieri in officiis, offertoriis vel gradualibus. Exemplum Omnes gentes in vigilia Ascensionis, etc.
<6r> ^77Quintus tonus utitur generaliter omnibus notis primi cantus bmollaris quo ad eius descensum, et ulterius descendere non potest propter imperfectionem semitonii, quamvis aliqui assummunt D-sol-re in eius descensu, ut in illa antiphona Alma redemptoris, in illa dictione "genitorem". ^78Potest eciam uti quo ad mediocrem eius ascensum omnibus notis secundi cantus bduralis. ^79Sed quo ad ulteriorem ascensum utitur quatuor notis videlicet ut, re, mi, fa secundi cantus naturalis, et hoc in vero cursu. ^80Posset eciam summere ex licentia nonam et decimam, id est g-sol-re-ut et a-la-mi-re in secundo cantu naturali, quidem raro fit. ^81Exemplum ut O praeclara de Visitatione sancte Marie, quod est toni indivisi, scilicet sexti et quinti, et Accessit ad pedes de beata Maria Magdalena. ^82Fit tamen in illo responsorio Gaudia qui vite de Conceptione beate virginis Marie et eius note principales sunt fa, fa, et ergo describitur sic : ^83quintus tonus est modus cantandi regularis ad f-fa-ut elevabilis et ad F-fa-ut depressibilis, cuius melodya principaliter versatur in fa, fa, id est in F-fa-ut et c-sol-fa-ut, principaliter letis attributus. ^84Ex quibus sequitur quod ille tonus utitur decem notis, quatuor secundi cantus naturalis <...> prout raro antiphonis †quam in† officiis, offertoriis, gradualibus sepius, etc.			83 principaliter melodya ms.
^85Item nota octavus habet eundem ambitum primo, quamvis non est idem tonus cum primo, ut patebit. ^86Utitur autem quo ad eius descensum omnibus notis primi cantus bmollis sed raro. ^87Sed plus generaliter utitur quinque notis secundi cantus bduralis, et hoc in cursu regulari, et ex licentia assumit singulariter la in e-la-mi. ^88Et eius note principales sunt ut, fa, in G-sol-re-ut et c-sol-fa-ut in secundo cantu bdurali. ^89Ex quo sequitur quod octavus tonus sic describitur : est modus cantandi regularis ad d-la-sol-re elevabilis et ad D-sol-re depressibilis, cuius melodya principaliter versatur in ut fa, sapientibus appropriata. ^90Ex quo ulterius sequitur quod generaliter utitur octavus tonus 11 notis, 5 secundi cantus bduralis et sex primi cantus naturalis. ^91Sed tamen raro descendit in ut in C-fa-ut. ^92Potest eciam uti omnibus notis primi cantus bmollaris in suis clavibus contentis, etc.
^93Item nota septimus tonus utitur omnibus notis secundi cantus bduralis, quo ad eius ascensum mediocrem. ^94Sed quo ad ulteriorem ascensum utitur quinque notis secundi cantus naturalis et ex licentia assumit sextam, scilicet la in a-la-mi-re, ut in illo responsorio Ductus est Ihesus in desertum. ^95Et eius note principales sunt ut, sol, in G-sol-re-ut et d-la-sol-re in secundo cantu bdurali. ^96Et ergo diffinitur sic : septimus tonus est modus cantandi regularis ad g-sol-re-ut elevabilis, et ad G-sol-re-ut depressibilis, cuius melodia principaliter versatur in sol, ut et econverso ut sol, et iuvenibus appropriatus ratione ascensus. ^97Ex quibus sequitur quod in toto suo ambitu utitur undecim notis in cursu regulari, scilicet quinque in secundo cantu naturali et sex in secundo cantu bdurali, et ex licentia assumit singulariter duodecimam notam, quo ad numerum non autem quo ad ascensum, etc.
<VI> ^1Ex his que dicta sunt, videtur quod primus et octavus sunt idem tonus hac ratione : diversi toni sunt quorum termini et ambitus sunt diversi, ^2sed primus et octavus omnino habent eundem terminum <6v> et ambitum, ergo non sunt diversi toni, sed idem tonus. ^3Responditur quod unus et idem tonus sit primus et octavus secundum essentiam, differt tamen secundum rationem, quod sic patet : ^4D-sol-re enim finalis et d-la-sol-re acuta, quamvis sint termini primi toni hoc est ut autenti, octavi vero ut plagalis. ^5Et sic .D. finalis et .d. accuta non sunt termini eodem modo primo et octavo, nam D-sol-re finalis est terminus primo tono, ut dans ei domicilium, ^6sed octavo, ut finiens seu recipiens ultimum descensum eius, et propter hoc non apparet quod sit idem tonus.			1-6 SUMM. GUID. Commentarium II, 9-16 2 sed-octavus] sed primus et octavus add. ms. 4 octavi] 8vo ms.
<VII> ^1Nunc queritur quare primus et octavus soli habent eundem ambitum et non alii. ^2Videtur enim quod alii duo possent habere eundem ambitum ita bene sicut primus et octavus, et hoc sic, sicut se habet primus autentus ad ultimum plagalem, ita se habet primus plagalis ad ultimum autentum, et proporcionaliter et equaliter distant. ^3Si ergo primus autentus et ultimus plagalis ita se habent, quod possunt habere unum et eundem ambitum, similiter videtur quod ultimus autentus, scilicet septimus, et primus plagalis, scilicet secundus, ita se habebunt quod possunt habere unum et eundem ambitum, vel dicatur quare non.			SUMM. GUID. Commentarium II,18-44
^4Item queritur quare quintus non habeat eundem ambitum cum quarto vel secundo, sicut octavus cum primo et videtur quod pocius habere debeat hoc modo. ^5Quandocumque duo minus a seinvicem distant, illorum maior est convenientia, sicut patet in coloribus : pallidum enim vel rubeum magis habeant convenientiam quam album cum nigro. ^6Cum ergo quintus minus distat a secundo vel quarto, quam octavus a primo, videtur quod multo fortius quintus cum secundo vel cum quarto possit habere eundem ambitum quam octavus cum primo.			6 quam-nigro] album quam nigrum ms
^7Ad primum dicendum est quod non similiter se habent ultimus autentus cum primo plagali sicut se habet primus autentus cum ultimo plagali, sed valde dissimiliter. ^8Primus enim plagalis inter omnes tonos maxime est descensivus et gravium appetitivus. ^9Ultimus vero autentus, scilicet septimus, inter omnes tonos maxime est ascensivus et propter hoc nulla ratione potuerunt sub eodem climate sive ambitu simul claudi. ^10Sed primus autentus et ultimus plagalis non sic se habent, nam primus autentus ea ratione, quia autentus, erat ascensivus et acutarum appetitivus et ipse ultimus plagalis, scilicet octavus, quia plagalis descensivus erat et inferiorum appetitivus. ^11Et propter hoc cum alter superioris erat ad alterum et hic appeteret ascendere, alter vero descendere naturaliter contigit et opportuit convenire eos et sese in ipsa scala amplecti. ^12Et ita patet quod primus et octavus habent eundem ambitum et alii non.
^13Ad aliud dicendum est, licet primus et octavus maxime a se invicem distant secundum virtutem et rationem, tamen quia alter erat superior ad alterum, sed superior tendebat ad inferiora et inferior ad superiora, naturaliter opportuit eos convenire ut dictum est. ^14Conveniebant autem sic proporcionaliter, quia domicilium primi quarta clavis erat ipsi octavo infra suum finale, et suprema octavi erat etiam suprema ipsius primi. ^15Et propter hoc omnia sub eodem ambitu sunt unita, et quia similis proportio nullis aliis contingebat, nulli alii poterant sub uno ambitu uniri.			13 tendebat] descendebat ms. 14 erat^1] erit ms
^16Ad hoc quod obiciebatur, quod minus quintus a secundo vel a quarto distet quam octavus a primo, et ita pocius deberent uniri, unde dicendum est <7r> quod octavus tonus potest dupliciter considerari, primo secundum proprium domicilium eius et propriam virtutem. Et sic differt a quolibet tono secundum speciem, et sic fortasse magis distat a primo quam quintus a secundo vel a quarto. ^17Considerando autem ipsum octavum tonum secundum eius claves, que ipsi secundum debitam proportionem debentur in scala musicali, dico quod sic multo magis cum primo convenit, quam quintus cum secundo, vel quarto. Convenit enim cum primo secundum octo claves, et cum secundo secundum quatuor tantum. ^18Quintus vero non convenit cum secundo nisi tantum secundum tres claves, et cum quarto secundum quatuor tantum. ^19Et propter hoc argumentum supponit falsum, unde non potuit esse quod quintus cum secundo vel cum quarto sub uno sit ambitu sicut primus cum octavo.
^20Item videtur quod plures debeant esse ambitus et etiam plures toni et hac ratione : in scala tonorum, sicut dictum est, sunt septem ambitus. ^21Supremus enim ambitus non excedit g-sol-re-ut superaccutam. ^22Cum ergo ultra illam restant quatuor claves que dicuntur esse excellentes, aut ille claves inutiles sunt et frustra invente, aut opportebat esse ambitum vel plures ambitus attingentes illas claves, et ita plures erunt toni. ^23Ad hoc dicendum quod plures naturaliter non poterant esse ambitus, cum scala tonorum ipsi voci humane sit proporcionata, sicut g-sol-re-ut superaccuta viribus vocis humane meta extitit sufficiens, ita et ambitus transcendens talem metam esse non potuit.			21 ggsolreut ms 23 ggsolreut ms.
^24Preterea si esset aliquis tonus super octo tonos, necessario opporteret talem tonum domicilium habere in aliqua istarum quatuor clavium .a., .b., .c., .d., que dicuntur accute. ^25Si autem ibi haberet domicilium, tunc cantus huius toni non differret ab aliquo aliorum tonorum, nisi accidentaliter et propter hoc non potuerunt esse plures toni. ^26Sepe enim cantus transponitur et tamen nichilominus manet ibidem tonus. ^27Si autem obicitur quod claves excellentes frustra sunt invente, ad hoc dicendum quod re vera aput veteres musicos tantum 14 erant claves, et illas assignabant per duo alphaeta. ^28Postmodum vero a modernis addite sunt quinque claves, una in loco infimo et quatuor in loco supremo.			25 differret] deberet ms.
<VIII> ^1His habitis ad plenam cognitionem tonorum sequitur videre de quadam convenientia et differentia. ^2Et primo de convenientia et differentia cuiuslibet autenti cum suo plagali, secundo de autentis inter se, tertio de plagalibus inter se. ^3Ad horum ergo evidentiam notandum quod claves alie sunt proprie, alie communes. ^4Proprie sunt que alicui tono soli tangende debentur, sicut .A. gravis, id est A-re soli propriare debetur secundo tono. ^5Communes vero sunt que pluribus tonis tangendis communiter conceduntur, quales sunt .F. et .G. finales. ^6Comparando autem quemlibet autentum suo plagali, sciendum quod quilibet autentus habet tres claves supra sibi soli proprias, quas attingere non licet plagali, et totidem habet plagalis sibi proprias infra inhibitas autento. ^7Quinque vero inter se habent claves communes utrisque. ^8Ratio autem huius est ista, quia uniuscuiusque toni ambitus, ut dictum est, non ascendit metam octo clavium. ^9Cum ergo autentus et plagalis conveniunt in domicilio et differunt in eo, quod autento sub suo finali nulla datur corda tangenda, plagali vero dantur quatuor sub finali, et quoniam tres cordas sortitur plagali sibi proprias autento inhibitas. ^10Similiter autentus tribus clavibus excellentibus suum plagalem sive tres cordas sortitur sibi proprias supra neuter vero plures nec pauciores habet igitur quinque intermedie manent eius communes claves et alie differentiales.			SUMM. GUID. Commentarium III, 47-56 4 tangende] contangenti ms.
<IX> ^1Consequenter restat dicere de differentiis et convenientiis autentorum inter se. ^2Notandum ergo quod quatuor autenti preter principalem differentiam qua a se maxime distant, in hoc modo differe volunt quod licet inferiores possint intrare climata superiorum, tamen superiores [non] in inferiorum ambitus relabi non possunt. ^3Quidam autem ex eis habent aliquam clavem sibi propriam soli, quidam autem ex eis nullam. ^4Primus enim habet propriam sibi soli .D. finale et septimus .g. supremam sibi soli propriam. ^5Alie vero claves intermedie sunt communes duobus autentis, ut puta .G. finalis est communis primo et tertio, similiter .f. suprema communis est septimo et quinto. ^6Cetere intermedie communes sunt aut tribus autentis aut omnibus autentis, verbi gratia .F. finalis communis est primo, tertio et quinto. ^7Sed omnibus autentis communes sunt .G., .a., .b., <.c.>, .d. etc.			SUMM. GUID. Commentarium III, 60-67
<X> ^1 Sequitur de quatuor plagalibus comparandis inter se. De quibus breviter est sciendum quod sicut uterque autentorum extremorum habet sibi unam clavem propriam et reliqui autenti nullam, eodem modo uterque extremorum plagalium habet sibi propriam unam clavem et reliqui plagales nullam. ^2Nam .A. gravis, i. A-re, est propria secundo tono, .B. gravis, i. b-mi, quarto [i.] propria, et claves intermedie aut communes sunt duobus plagalibus, aut tribus, aut omnibus. ^3Nam .C. grave, i. C-fa-ut, sub est sexto, quarto et secundo, sed D-sol-re solum deservit octavo tono. ^4Sed E-la-mi deservit sexto et octavo. ^5Sed different ab autentis quia non sunt eedem claves illis et istis, nam ambitus plagalium inferiores sunt ambitibus autentorum ut patet in figuris istis.			SUMM. GUID. Commentarium III, 70-72
<XI> ^1Consequenter sequitur de comparatione autentorum inter se [autentorum inter se] et plagalium. De quorum differentia sufficienter dictum est, quoniam unusquisque tonus ab altero distat equali proportione <et> natura. ^2Notandum tamen est quod in duobus clavibus omnes conveniunt et concurrunt, scilicet in G-sol-re-ut et a-la-mi-re. ^3Nam ille claves et solum que <tam> autentis quam plagalibus sunt communes, et tales tangendo aut transcendendo raro aliquis tonus pretermittit. ^4Cetere vero claves tam infra quam supra quanto ille magis sunt propinque, tanto plus sunt communes, et quanto magis remote ab illis tanto magis sunt speciales sive proprie. ^5Quod evidenter apparet in figuris.			1-4 SUMM. GUID. Commentarium III, 74-77.
<XII> ^1Hic oritur dubitatio ex his que dicta sunt. ^2Cum enim ita se habeant autente et plagales quod autentis debentur loca superiora plagalibus vero inferiora, ^3queritur utrum maior sit distantia autentorum inter se, sive plagalium inter se, sicut autenti ad suum plagalem, ^4et videtur quod maior sit distantia autenti ad suum plagalem, quam autenti ad [suum] autentum, <h>ac ratio<ne> : magis distant illa que distant pluribus punctis, <quam illa que distant paucioribus>. ^5Sed sic est quod primus autentus distat a suo plagali tribus punctis sive clavibus, sed tantum distat a tercio tono in uno puncto sive in una clave. ^6Omnes autem claves quas habet tertius tonus, habet et primus excepta una, scilicet re superaccuta. ^7Ergo maior est distantia autenti cum suo plagali quam autenti ad autentum. ^8Item videtur alia ratione : magis differt <8r> asinus ab homine quam ab alio asino, ergo magis distat autentus a plagali quam autentus ab autento. ^9Sed contra sicut superhabitum est tonus et regula cantuum maxime diiudicans in fine. ^10Cum ergo ex parte finis maxime attendatur iudicium et diversitas quorumcumque tonorum, ergo sequitur quod quo<rumcumque> tonorum fines magis sunt diverse, illi magis sunt diversi seu magis invicem distant. ^11Sed autentorum inter se sive plagalium inter se fines sunt magis diversi quam autenti et sui plagalis, quibus idem debetur domicilium. Ergo autentorum inter se sive plagalium inter se maior est distantia, quam autenti et sui plagalis. Responditur quod hoc concedentum est ex eo etiam propter quod aput veteres plagalis idem erat cum suo autento conveniens adhuc secum in domicilio. ^12Et licet per clavium distancias plagalis maxime distinctus sit ab autento, minus tamen distat virtute et natura.			SUMM. GUID. Commentarium III, 79-99 11 sunt] sive ms.
^13Sed tamen obicitur quod homo magis distat ab asino quam homo ab homine, ita similiter autentus magis distat a plagali quam alio autento. ^14Respondetur quod non est simile. ^15Homo enim plus distat ab asino quam homo ab homine, nam homo differet specie ab asino, sed ab homine differt solo numero. ^16Non autem sic est de tonis. ^17Possumus enim tonos dupliciter considerare, aut prout sunt ab invicem distincti ut species opposite et sic dico octo toni differere speciei. ^18Aut possumus considerare tonos secundum propriam convenientiam et ydemptitatem domicialem qua inter se conveniunt, et sic dicimus quod autentus maiorem habet convenientiam cum suo plagali quam cum altero autento, et sic autentus non differt a suo plagali specie, sed familiarius convenit cum eo, ut subditus cum suo superiori, vel sicut generans cum suo generato, et tamen nichilominus secundum viam hanc octo tonos distinguimus a suis proprietatibus differentes ab invicem etc.			17 opposite]oppositum ms
<XIII> ^1His habitis cum contingit dubitare plerumque utrum cantus sit autentus vel plagalis, hoc est subiciendum de regulis et de licentia sive gratia uniuscuiusque toni.			1-4 SUMM. GUID. Commentarium III, 2-5
^2Prima talis est : omnis cantus autentus regulariter potest descendere ad octavam ultra suam finalem et licenter sive de gratia unam cordam supra. ^3Sed secundum quosdam vero duas notas supra potest attingere, infra vero finalem non potest regulariter descendere nisi una nota quod concessum est omnibus autentis excepto quinto, eo quod sub finali suo non habet tonum sed semitonium. ^4Sed de plagalibus nota : omnis plagalis, i. omnis de numero pari, supra suum finale regulariter <potest> ascendere ad quintam, sed tamen raro illam tangat, licet ex licentia potest attingere sextam, ut patuit. Quare de tali arte tales dantur regule.
^5Prima regula talis est : si cantus a finali ascendit ad quintam supra finalem, et ter vel amplius repercusserit quintam, licet quartam sub finali attingat semel, pocius autento quam plagali deputabitur, et non manet cantus irregularis. ^6Tanta est virtus autenti, ut patet in illa antiphona Ecce tu pulchra es et in illa A fructu frumenti de Corpore Christi etc.			5-9 SUMM. GUID. Commentarium III, 11-14
^7Secunda regula omnis cantus tangens quintam et non descendens sub finali infallibiliter autenti est et non plagalis. ^8Exemplum : Sede a dextris meis dicit etc.
^9Tertia regula : omnis cantus tangens quintam non iterando sive moram in ea faciendo, sub finali sepe descendens, est plagalis et non autentus.
^10Quarta regula : omnis cantus a finali octavam tangens quantumcumque descendit autentus est. Exemplum : Fidelis sermo de beata Maria Magdalena.
^11Quinta regula : omnis cantus a finali solum ad quartam ascendens sive descendat sive non, plagalis est. Exemplum Fidelia omnia mandata eius etc.
<8v> ^12Omnis cantus aut finitur in :
	.D.
	^13Aut ascendit quintam et non descendit plus una nota, primi toni est, vel ascendit octavam licet descendat ad quartam primi toni est.	^14Aut descendit ad quartam et non sepe ad quintam ascendit, vel ascendit solum ad quartam et non descendit secundus tonus est infallibiliter.
	.E.
	^15Aut ascendit quintam et non descendit plus una nota tercii toni est, vel ascendit octavam licet descendat ad quartam, est tercius tonus.	^16Aut ascendit ad quartam et non sepe ad quintam ascendit, quartus tonus est, aut ascendit solum ad quartam et non descendit, quartus tonus est.
	.F.
	^17Aut ascendit ad quintam et non descendit plus una nota quinti toni est, aut ascendit octavam licet descendit infra finalem, quinti toni est.	^18Aut ascendit ad quartam et non ascendit sepe ad quintam sextus tonus est, vel ascendit solum ad quartam et non descendit, sextus tonus est.
	.G.
	^19Aut ascendit quintam et non descendit plus una nota septimus tonus est. Aut ascendit octavam licet descendat ad quartam, septimus tonus est.	^20Aut descendit ad quartam et non sepe quintam ascendit, octavus tonus est. Aut ascendit solum ad quartam et non descendit, est octavus tonus.

<XIV> ^1Ex his que iam dicta sunt, satis apparet quare quatuor claves excellentes ultimo invente sunt et quem locum habent. ^2Cum enim tonus decimam attingere posset ex licentia necessarium fuit apponere duos claves, videlicet aa-la-mi-re et bb-fa-b-mi. ^3Aliter et melius possumus dicere quod non sint invente causa necessitatis sed causa commoditatis, ^4immo quando transponere aliquem cantum contigerit, Transponitur autem secundus tonus propter paucitatem notarum, ut in illa antiphona Magnum hereditatis opus in octava Nativitatis super Magnificat, que incipitur in a-la-mi-re, ideo transponitur ad quintam. ^5Primus vel tertius tonus raro vel nunquam transponitur. ^6Sed quartus transponitur, ut in illa antiphona Germinabit radix yesse, que transponitur ad quintam, i. a-la-mi-re, quia in illa dictione "salvatorem" fit descensus sive mutatio de secundo cantu bdurali in primum bmollem. Et talis melodia non potest cantari in vero suo ambitu, ideo transponitur. ^7Quintus tonus sepius transponitur ad quintam etiam propter paucitatem notarum. ^8Exemplum ut in illa antiphona Voce cordis et oris de sancta Catharina in secundis vesperis. Propter illam ultimam clausulam "ora iugi", nisi fit descensus de secundo cantu naturali in primum bmollem, que melodya in vero ambitu cantari non potest. ^9Iterum sequentia de sancto Ciriaco transponitur propter eandem causam ad quintam videlicet de torrente passionis. ^10Iterum Verbum dei deo natum sequentia de sancto Iohanne Ewangelista. ^11Item Ave praeclara de beata Virgine. ^12Item antiphona de sancto Gregorio super Benedictus transponitur ad quintam propter mutationem secundi cantus <9r> naturalis in primum b mollem in illa dictione "terre". ^12Item viso <...> tertius tonus transponitur ad b-fa-b-mi, ut in eo canitur fa, ut in isto responsorio Post passionem suam. ^13Propter Alleluia primum, nisi fit mutatio de primo cantu bmollari in secundum bduralem, melodia non posset cantari in E-la-mi et C-fa-ut. Item quartus tonus transponitur, ut in hiis antiphonis Gaude Maria virgo, Dignare me, etc. ^14In tertio nocturno de Purificatione beate Marie virginis et communiter in primo et secundo nocturno omnes sunt transposite propter descendum sive mutationem secundi cantus bduralis in primum naturalem, vel magis subtilius si inciperentur antiphone de primo nocturno et communiter alie in C-fa-ut vel in D-sol-re, et tunc requirerent tonum, i. perfectam notam sub C-fa-ut, que ibidem non est, sed semitonium. ^15Sextus (?) tonus transponitur ut in illo responsorio Beatus Nicolaus. ^16Septimus autem et octavus transpositionem non indigent. ^17Ex his patet quod excellentes deserviunt ad transpositionem cantus ut magis liquet et apparet in ista sequentia Verbum dei deo natum de sancto Iohanne evangelista.				1-3 SUMM. GUID. Commentarium III, 26-28 1 iam dicta sunt] dicta sunt iam sunt ms.
<XV> ^1His visis, notandum quod sicut habemus octo tonos, ita et octo tonorum tenores et inceptiones seculorum amen, et sicut quatuor sunt claves finales tonorum, ita et quatuor sunt claves iniciales seculorum amen. ^2Sed differunt, nam duo toni semper sortiuntur sibi unam clavem finalem, tenores vero non. ^3Primus enim tonus, quartus et sextus habent suum tenorem in .a. accuta, i. a-la-mi-re, tertius, quintus et octavus in .c. accuta. ^4Solus vero secundus [qui .c.] usurpat sibi .F. finale et septimus .d. accutum.				SUMM. GUID. Commentarium IV,1-14
Evovae primus. Evovae quartus. Evovae sextus. Evovae tercius. Evovae quintus. Evovae octavus. Evovae secundus. Evovae septimus
^5Solet enim dubitari circa hoc, videtur enim quod primo tono debeatur seculorum secundi toni vel septimi toni. ^6Obicitur enim sic : aut dicitur primus, quia in gravibus est primus vel quia etiam in acutis est primus ? ^7Si quia primus est in gravibus, debetur ei seculorum secundi, quia magis declinat ad graves. ^7Si autem quia primus in accutis, debetur ei seculorum septimi. ^8Aut ergo ipse septimus dicitur primus aut secundus erit primus ? ^9Respondetur ex quo unusquisque autentus divisus sit in tonum principalem et eius collateralem, et graviores corde debentur plagalibus, accutiores vero ipsis principalibus, et quia secundus sit plagalis primi, illius seculorum, quod maxime conveniebat ipsi secundo. Similiter cum septimus sit supremus autentus, illud seculorum erat in gravibus, maximo erat in supremis, collatum est ipsi septimo. ^10Sed dicens : quare tercius tonus habeat suum tenorem supra quartam et ad sextam ? ^11Respondetur quod communiter sub isto intenditur in c-sol-fa-ut. ^12Ideo pre ceteris convenienter etiam extollit psalmodiam et tenorem eius etc.				9 corde] cordis ms. 10 quartam] 5^am ms. 12 etiam] ecclesia ms.
<9v> <XVI> ^1Ex predictis notandum occuret quod omnibus tonis commune est non habere tenorem sub suo finali et ultra quintam supra finale, excepto solo tertio, qui tenorem suum habet in sexta pro ipsa quinta. ^2Conveniunt etiam autenti inter se, quod tenores incipiunt in quinta, excepto solo tertio, qui incipit in sexta. ^3Item conveniunt autenti in eo quod suos tenores habent supra tenores suorum plagalium ad duas cordas, excepto solo septimo, qui octavum transcendit una sola corda. ^4Item notandum quod omnibus plagalibus est commune quod tenore suo reflectuntur ad sua domicilia quod minime convenit autentis, unde in hoc valde distant tenores plagalium a tenoribus autentorum. ^5Unde datur pro brevi regula quod omnis tenor aut est ad domicilium tendens aut non. ^6Si non, autenti est, si sic, plagalis est. ^7Item notandum pro regula quod omnis tenor, aut est ultra quartam incipiens, aut in ipsa quarta vel sub quarta. ^8Si est incipiens ultra quartam, autenti est, si in quarta vel sub quarta, plagalis est etc.				SUMM. GUID. Commentarium IV,17-22
<XVII> ^1Postmodum videndum est in quibus clavibus incipiat unusquisque tonus suum Gloria sive suum psalmum. ^2Pro quo sciendum quod primus tonus, quintus et sextus incipiunt suum Gloria in .F., secundus in .C., tertius et octavus in .G., quartus in E-la-mi, septimus in .D. vel in .b. prout ibi canitur mi, et hoc modo secundum diversitatem ecclesiarum hec diversificantur, sive variantur secundum consuetudinem provinciarum. ^3Ex quo patet quod solum sunt quinque claves ad intonandum deservientes.				1-2 SUMM. GUID. Commentarium IV,24-26
<XVIII> ^1His habitis restat dicere de differentis seculorum cuiuslibet toni. ^2Iste autem differentie secundum diversitatem principii variantur et multiplicantur. ^3Unde quot modis principium cuiuslibet toni variari contingit, tot differentias quilibet tonus de iure secundum regulam sortire debet, licet secundum usum diversarum ecclesiarum plures vel pauciores habentur. ^4Videndum est ergo pro primo quot principia habet quilibet tonus.				1-4 SUMM. GUID. Commentarium IV,28-30
^5Primus tonus habet 5 differentias.
Versus : ^6Primus ut Ecce, Leva, Ductus, Volo, Lazarus, Exi.
^7Secundus nullam differentiam habet.
Versus : ^8Alter ^+... ^+variatio nulla secundi.
^9Tertius habet quatuor differentias
Versus : ^10Tertius hic sequitur, Favus, Omnia, Tollite, Cives.
^11Quartus Tota, Stetit, Symon, Cum videris, O mors. ^12Quintus Fons, Alma, sextus Lupus et Benedictus. ^13Septimus Mirifica., Homo, Quoniam, Stella, Caputque. ^14Octavus Gaude, Iuste, Benefac, Veniet, Fert, etc.
^15Gradus iniciales primi toni	C D E F G a	exem- plum	Ductus est Ecce nomen Ego te tuli Apertis Thesauris Tecum principium Ite dicite
^16Secuntur differentie primi toni. ^17Principalis tonus. Ecce nomen domini.
^18Secuntur differentie primi toni. <10r> Evovae. Leva Ihe. Mulieres. Evovae. Ductus est. Ecce ego mitto v. Evovae. Apertis thesauris suis. Dominus quidem. Evovae. Lazarus. Evovae. Ite dicite Exi cito. Evovae. Volo.
^19Nunc in sequentibus notandi sunt gradus iniciales cuiuslibet toni et primo secundi.
A C D E F a
<...>