Berlin, Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz (D-B) Theol. lat. qu. 74, f. 104r-126v Transcription : Christian Meyer (juillet 2005 / rév. 14/02/2007)	Lexicon musicum Latinum
^1Pro presentis opusculi artis videlicet musicalis cognicione, expedit ac racioni consonum est, ut si quid utilitatis artis musice noticia conferat, brevi perstringatur racione. ^2Sciencia namque diminuitur absconsione, sed communicacione augmentatur. ^3Huius itaque artis musice noticia quam utilis quamque delectabilis existat, tam apud veteres quam apud modernos multorum scripta patefaciunt luculenter. ^4Habet enim multos effectus.
^5Primo cor liquefacit in affectum sanctum. ^6Unde legitur de sancto Augustino « Flebat autem uberrime in ymnis et canticis suave sonantibus ecclesie vocibus vehementer affectus ».
^7Secundo mentem elevat. ^8Bernardus : « Oculos cordis attollit iubilus laudis ». ^9Psalmista : « In ecclesiis benedicite deo domino de fontibus Israel ibi Beniamin adolescentulus in mentis excessu ».	9 Ps. 67:27-28
^10Tertio tristiciam malam depellit. Iacobi 5° : « Tristatur quis » etc. ^11Glossa : « Crebra psalmodie dulcedo nocivam tristicie pestem depellit ». ^12Psalmus. Exultabunt labia mea cum cantavero tibi.	10 Iac.5:13 12 Ps. 70:23
^13Quarto preparat viam cordis domino ad infusionem multiformium gratias. ^14Gregorius : « Cum vox psalmodie per intencionem agitur omnipotenti domino iter ad cor preparatur ». ^15Psalmista : « Psalmum dicite nomini eius et sic iter facite ei ». ^164^to Regum 3^o : « Cum caneret psaltes facta est super Elizeum manus domini ».	15 Ps. 67:5 16 Reg. II, 3:15
^17Quinto diabolum fugat. ^18Primo Regum 16^o: « David tollebat cytharam et psallebat manu sua et refocillabatur Saul et levius habebat, recedebat enim spiritus malus ab eo ».	18 Samuel I, 16:23
^19Sexto <104v> deum delectat. ^20Unde in Canticum : « Sonet vox tua in auribus meis ». ^21Psalmus. « Beati qui habitant in domo tua domine in secula seculorum laudabunt te. » ^22Bernhar<dus> super cantica : « Nichil in terris ita proprie representat quendam celestis habitacionis statum, sicut alacritas laudancium. »	20 Cant. cant. 2:14 21 Ps. 83:5
^23Septimo inimicos ecclesie conturbat. ^242° Paralipomenon 20 : « Cum cepissent laudes canere vertit dominus insidias inimicorum in semetipsos » et percussi sunt.	24 Paralip. II 20:22
^25Quid igitur de laude musice scientie dicam, cum ipsa, ceteris liberalibus artibus in infimis derelictis, sola volat ante tribunal dei ubi sancti cantant canticum novum, patet in Apokalipsi.
^26Musica etiam ad leticiam intrisecam et extrinsecam animos audiencium deflectit, nam infantes, iuvenes et senes et mulieres dulcis cantilene delectacione congaudent naturaliter.
^27Item devoti mediante ea in terris iubilant, peccatores veniam petunt, tristes recreantur, leti alacriores fiunt, fatigati refocillantur, convivantes exhilarantur, pugnantes animosiores redduntur. ^28Ipsas bestias, serpentes, volucres ad auditum sue modulacionis musica provocat. ^29Iumenta confortat ad quoslibet labores facilius tolerandos. ^30Scolasticos pauperes relevat, ignotos nutrit, ignaros promovet. ^31Hominem iocundum, liberalem, amabilem, curialem reddit. Animam consolatur. Humores pravos, diversosque languores evacuat.^32Est enim delectabilis in auditu, tristes <105r> letificans, invidos confundens, languidos confortans, dormire volentes faciens evigilare et vigilantes dormire, in dei laudem finaliter constituta, ut eum nobis faciat pium, benignum, mitem et propicium.	32 in dei laudem] in deum ms.
^33Guido monachus ca. XI^o « diversitas troporum diversitati mentium coaptatur. Alius plage triti eligit voluptatem, alter autenti deuteri fractis saltibus delectatur » etc. ^34« Nec mirum si varietate sonorum delectetur auditus, cum colorum varietate gratuletur visus, varietate odorum delectetur olfactus, mutatisque saporibus lingua congaudeat. ^35Sic enim per fenestras corporis delectabilium rerum suavitas intrat mirabiliter penetralia cordis. ^36Inde est quod diversitate saporum, colorum, sonorumque salus tam cordis quam corporis minuitur vel augeretur. ^37Unde legitur quod freneticus quidam canente Asclepiade medico ab insania revocatus est. ^38Item quidam sonitu cythare in tantam lybidinem incitatus, ut cubiculum puelle quereret effringere dementatus, mox cytharedo mutante modum voluptatis penitentia ductum recessisse confusum » etc.	33-38 cf. GUIDO micr. XIV 33 XIV] XI ms.
^39Isidorus libro 3^o Ethymologiarum : « huius artis repertorem Moyses dicit fuisse Iubal qui fuit de stirpe Cayn. Greci vero Pitagoram, alii vero Linum Thebeum, et Zethum et Amphion primos in ea arte claruisse ferunt. ^40Post hos multipliciter aucta est. Eratque tam <105v> turpe musicam nescire quam litteras. ^41Interponebatur autem non modo sacris sed et omnibus solemnibus omnibusque letis vel tristioribus rebus sicut enim in veneratione divina ymni sic in nuptiis hymenei et in funeribus treni canebantur etc. ^42Itaque sine musica nulla disciplina potest esse perfecta. Nichil enim sine illa. Nam et ipse mundus quadam armonia sonorum fertur esse compositus et celum ipsum sub armonie modulacione revolvi. ^43Musica movet affectus, provocat in diversum habitum sensus. ^44In preliis quoque tube concentus pugnantes attenditur et quanto vehemencior fuerit clangor, tanto fit ad certamen animus forcioris. ^45Siquidem remiges cantus hortatur ad tolerandos quoque labores, musica animum mulcet et singulorum operum fatigacionem modulacio vocis solatur » etc.	39-45 ISID. etym. III; xvi-xvii.
^46Boecius. « Aurium vis ita sonos captat, ut non modo de his iudicium capiat, differenciasque cognoscat, verum etiam delectetur sepius si dulces coaptatique modi sunt, angatur vero si dissipati atque incoherentes feriant sensum. ^47Unde fit ut cum sint quatuor matheseos discipline, cetere quidem ad investigacionem veritatis laborent. ^48Musica non modo speculacioni, verum etiam moralitati coniuncta sit. ^49Nichil enim est tam proprium humanitati quam remitti dulcibus <106r> modulis, astringi contrariis idque in singulis vel studiis vel etatibus tenet, ut nulla omnino sit etas, que a cantilene dulcis delectacione seiuncta sit. ^50Amica est enim similitudo, dissimilitudo odiosa atque contraria. ^51Gaudet vero gens pro morum similitudine, neque enim fieri potest ut mollia duris, dura mollioribus annectantur aut gaudeant, sed amorem delectacionem, que ut dictum est similitudo conciliat. »	BOETH. mus. I,1 ; cité ici d’après Vincent de Beauvais, Speculum Doctrinale, XVII, xi, « De excellentia musica ».
^52Quam cara in veteri testamento musice noticia fuerit, post multa innumera alia claret in psalmo ubi dicitur « in decacordo psalterio psallat tibi, laudate dominum in sono tube, psalterio et cythara, tympano », etc. ^53Si ergo tanta huius sciencie auctores in veteri testamento sint, <...> quem huius scientie sanum pigeat, quis toto affectu studiosus non adhereat ?	52 cf. Ps. 149:3 et 150:3-4 53 cf. IOH. COTTON. mus. XVII,14.
^54Augustinus, De vita et honestate clericorum : « In domo namque dei quatuor clericis precipue sunt necessaria, scilicet grammatica, ius canonicum, ars computi, et musica ».
^55Sed heu modo pauci inveniuntur musici, multi vero cantores. ^56Unde secundum Guidonem inter cantorem et musicum distat. ^57Nam musicus per artem incedit recte, cantor rectam aliquociens viam solummodo per usum tenet. ^58Quem cantorem cui melius comparavero quam ebrio, qui domum quidem repetit, sed quo calle revertatur penitus ignorat ? ^59Sed et molaris rota, discretum aliquando reddit <106v> stridorem, ipsa tamen quid agat nesciens, quippe inanimata est.	57-59 IOH. COTTON. mus., II.9-11 55sq contra emulos huius artis nota add. marg. inf.
^60Fulgentius in sua Musica capitulo primo. ^61« Non est parva laus, non modica utilitas, cum histriones et ioculatores, et prorsus illiterati dulcisonas aliquando videntur texere cantilenas, non vilipendendus labor musice sciencie, qui sui cognicione compositi cantus efficit iudicem, falsi emendatorem, novique adinventorem. » ^62Idem capitulo 7°. « Ad musicam aspirantibus adhibetur ut quid discere volunt ipso duce sono facilius pertingant. Preterea contra quorundam insulsorum rebellionem, plurimum monocordum valet » quod omnium instrumentorum musicalium est fundamentum. ^63Nam habet in se claves seu notas sub una corda coniunctim, quas alia instrumenta habent divisim, quapropter et monocordum fideliter examinat omnem cantum, notasque omnes ac modos sonabit et indicabit certissime et hoc propter proportiones numerorum quibus divisum est certissimas.	61 IOH. COTTON. mus., I, 7 62 IOH. COTTON. mus., VII, 6-7 62-63 quod omnium... est certissimas] vacat add. marg.
^64Sunt et enim plerique qui artem hanc neque sciunt neque scire volunt et, quod gravius est, scientes fugiunt, derident et abhorrent. ^65Nolunt benedictionem et elongabitur ab eis qui si aliquando ut fit musicus eos de cantu quem non recte vel incomposite efferunt compellat, irati inprudenter obstrepunt veritati acquiescere nolunt, suumque errorem suo conamine defendunt. ^66Hos tamen esse ceco insipienciores hac iniuria estimaverim. ^67Talium errorem Guido in prologo musice sue flebiliter deplangit dicens : ^68« temporibus nostris super omnes homines fatui sunt cantores, plura nostro sensu cognoscimus quam ea que a magistro <107r> didicimus. ^69Perlecto enim psalterio omnium librorum lectiones cognoscunt pueruli et agriculturam cito cognoscunt rustici. ^70Qui enim unam vineam plantare, unam arbustulam inserere, unum asinum onerare cognoverit, sicut in uno <ita> facit in omnibus similiter, aut etiam facere melius non dubitabit. ^71Miserabiles autem cantores et cantorum discipuli etiam si per centum annos quotidie cantent nusquam per se sine magistro unam parvulam antiphonam cantabunt. ^72Nec deum laudare sed inter se certare videntur. ^73Vix denique unus concordat alteri, nec magistro discipulus, nec discipulus discipulo. » ^74Musica sic diffinitur secundum Boecium. ^75Musica est ars et armonia regulariter canendi ad honorem dei finaliter adinventa. ^76Et quamvis multiplex sit musica, de una tamen sola hec ad propositum, videlicet chorali, et est continua vocum prolacio.	70 plantare] putare ms.
^77Secundum Fulgentium, usus musice sciencie in sancta ecclesia acceptus est primum a sancto Ignacio martyre et a beato Ambrosio episcopo. ^78Postea sanctus Gregorius spiritu sancto ei assidente et dictante, cantum modulatus est, ac in ecclesia dei instituit et ordinavit.	77-78 IOH. COTTON. mus., XVII, 7-9
^79Primo itaque in hoc libello agetur de clavibus et vocibus musicalibus, numero et locatione earundem, secundo de vocum mutacionibus, tertio de intervallis sive modis musicalibus, quarto de tonis, quinto de coniunctis et de cantibus transpositis. ^80Sequitur pars executiva huius operis.

<I. De clavibus et vocibus musicalibus>

¹ Et primo sciendum quod principia musice sunt septem littere in quibus tota musica comprehenditur, scilicet .a., .b., .c., .d., .e., .f., .g. ² Illis septem litteris pro fundamento preponitur .g., scilicet .Γ. grecum, ad innuendum quod musica a grecis primordialiter <107v> fuit inventa. ³ Sed cum alie 7 littere sint latine, innuitur quod musica a latinis translata est et ab eis regulariter consumata. ⁴ Item ille littere vocantur signa, quia per ea debita solfa, i. vocum proprietas que est suum signatum, cognoscitur. ⁵ Eciam dicuntur claves methaphorice quia sicut clavis ostium domus aperit et introitum pandit, sic et iste littere aperiunt nobis ostium ad intrandum domum et habitationem musicalem et voces eius. ⁶ Nam clave musicali cuncte reserantur vocum latentes proprietates. ⁷ Reperiuntur autem in universo claves sive littere vingiti et due, et sunt .Γ., .A., .[bq]., .C., .D., .E., .F., .G., .a., .b., .[bq]., .c., .d., .e., .f., .g., .aa., .bb., .[bqbq]., .cc., .dd., .ee. ⁸ Et in numero clavium preter quam in gravibus, .b. semper bis debet numerari. ⁹ Unde Guido ponit viginti unam claves in manu et numerat .b. molle et .b. durum pro diversis clavibus, et cum additur ee-la extra manum, fiunt viginti due claves. ¹⁰ Et differenter scribi habent, nam prime octo per capitales, septem alie octo sequentes per minutas, et quinque sive sex relique per duplicatas scribuntur litteras. ¹¹ Proprietates vero, divisionem, sive nomina clavium habes postea in figura et monocordo.

¹² Sex autem sunt sillabe sive voces musicales alie cantuales, que secundum dictas claves inveniuntur quibus tota musica contentatur, videlicet ut, re, mi, fa, sol, la. ¹³ Et habentur in primo versu ymni sancto Iohanne, « Ut queant laxis, Resonare fibris, Mira gestorum, Famuli tuorum, Solve polluti, Labii reatum sancte Iohannes ». ¹⁴ Dicte autem voces describuntur in cantu non per sillabas, sed per <108r> notas, i. signa, sicut patet propter maiorem congruentiam. ¹⁵ Dicte autem sex voces septies in manu per claves repetuntur et secundum hoc septem cantus denominantur. ¹⁶ Est autem cantus, tropus vel neuma debite principatum et terminatum secundum regularem exigenciam, arsim et thesim non excedens.

¹⁷ Et sunt tres cantus videlicet .bq. naturalis et bmollis, qui in septem dividuntur, videlicet naturalis in duos, .bq. duralis in tres, et b mollis in duos. ¹⁸ Primus naturalis incipitur in C-fa-ut et finitur in a-la-mi-re. ¹⁹ Secundus in c-sol-fa-ut incipitur et in a-la-mi-re finitur. ²⁰ Primus .bq.duralis incipitur in Γ-ut et finitur in E-la-mi. ²¹ Secundus in G-sol-re-ut incipitur et in e-la-mi finitur. ²² Tercius in g-sol-re-ut incipitur et in ee-la finitur. ²³ Primus bmollis incipitur in F-fa-ut et finitur in d-la-sol-re. ²⁴ Secundus in f-fa-ut incipitur, in dd-la-solque finitur.

²⁵ Sequitur nunc in alia parte huius folii figura manus ubi omnes claves simul cum vocibus per iuncturas ponuntur. ²⁶ Similiter tabula ubi similiter claves cum vocibus per lineas et spacia sicut in cantu distinguntur. ²⁷ Similiter ponitur ibidem disposicio sive figura moncordi ubi expressius videri possunt distinctiones vocum, differencie modorum, posiciones clavium, distanciaque unius ab alia secundum divisionem proportionalem pluraque alia, que inexperti in musica alias comprehendere vix possunt.

²⁸ Et nota sicut ibidem patet quedam claves in cantu signantur et sunt tantum quinque, quarum tamen due solum in libris nostris signari consueverunt.

<108v>

²⁹ Disposicio ad divisio monocordi perfecta. [[ber74dm.gif]]

³⁰ Octo coniuncte usitate, quatuor inusitate in universo.

³¹ Cantum nunc varium studeamus per monocordum

³² Quem docet (?) gratis ut fons ^+...+ pietatis

³³ Nec sicut reliqui precium querit ipse magistri

³⁴ Pitagoras factor cuius fuit atque repertor.

[Main de solmisation [[ber74db.gif]]

³⁵ Tres cantus in genere.

³⁶ In c-a natura, f-d bmol g-eque [bq]dura

³⁷ Rotundum b fa, quadrum [bq] mi tibi signat.

³⁸ Voces musicales : ut re mi fa sol la

³⁹ Cantus naturalis dicitur qui per neutrum b transit, et est mediocris et naturalis.

⁴⁰ Cantus [bq] duralis dicitur qui transit per [bq] durum et est durus et audacter formatus.

⁴¹ Cantus bmollis dicitur qui transit per b molle in b-fa-[bq]-mi et est femineus sive qui fit cum timore.

[[Tableau de solmisation [[ber74ts.gif]]

⁴² Quamvis antiqui cantores signa sive caracteres vel notas varias habuerunt, tamen quia nobiscum non sunt in usu, ideo hic ommittuntur.

⁴³ Examen clavium nota [[ber74e.gif]]

<109r> ⁴⁴ Sequitur nunc de vocum mutacionibus.

<II. De vocum mutationibus>
^1Est autem mutacio unius vocis pro altera in eadem clave vel consonancia et unisono posicio. ^2Consonancia autem est debita vocum concordancia. ^3In mutacione plura requiruntur : primo unius vocis in aliam debita variacio, secundo debiti soni prolacio, tercio unius soni reiteratio. ^4Item numquam mutabis nisi sit mutare necesse. ^5Nam peccatum est fieri per plura quod potest fieri per pauciora. ^6Item quociens mutatur aliqua vox tociens talis vox in omni loco mutacionis debet relinqui ut eadem ibi inveniatur post reversionem. ^7Si quandoque occurrit quod una vox in aliam non potest mutari ut regulariter saltus fiat, tunc fiat saltus sine mutacione, ut ab E-la-mi ad b-fa-[q]-mi inferius et superius cantando mi, et ab f-fa-ut in c-sol-fa-ut dicendo fa fa etc.	3 reiteratio] reservatio ms.
^8Volens solfare aliquem cantum videat si cantus incipit in clave habente plures voces, et tunc si ascendit incipiet inferiorem vocem illius clavis, per quam ascendendo vocum mutaciones fiunt pauciores, sed si descendit superiorem incipiet vocem. ^9Hoc notato quod ut in f-fa-ut nunquam canetur, nisi ponatur b rotundum in b-fa-[bq]-mi. ^10Si contingeret descensum fieri sub Γ-ut, tunc muta ac si esset g-sol-re-ut, in A-re ac si esset a-la-mi-re, in E-la ac si esset e-la-mi et de [bq]-mi fieri potest ut in b-fa-[bq]-mi. ^11Ubi notandum quod si deberet <110v> fieri mutacio in b-fa-[bq]-mi, oportet uti musica ficta, ut ascendendo de cantu b molli in b-fa-[bq]-mi per saltum ad e-la-mi oportet mutare in b-fa-[bq]-mi fa in ut et non in mi, quia mi et fa in b-fa-[bq]-mi distant ab invicem per semitonium maius, et hoc casu in e-la-mi stabit b rotundum, et fa canetur. ^12Si autem ex fa in b-fa-[bq]-mi ascenderetur in e-la-mi, ibidem in canendo tunc committeretur tritonus, quod est quasi vicium cavendum in musica.	10 E-la] ee-la ms.
^13Solfisare volens sciat primo quot sunt voces, quia sex. ^14Secundo quo ordine una sequitur alia. ^15Tertio quomodo una nota ad aliam se habeat, aut [ut] tertia aut secunda. ^16Quarto in qua clave ponatur prima vero illius cantus. ^17Quinto in quibus clavibus ponantur omnes note illius cantus et hoc per claves sive litteras prepositas patet. ^18Item notandum quod ascendendo superior vox semper mutatur in inferiore, sed descendendo inferior vox in superiore. ^19Et omnis mutacio desinens in ut, re, mi respectu fa, sol, la semper fit ascendendo, quia cantus habet plus ascendere ex ordine illarum vocum quam descendere. ^20Et omnis mutatio desinens in fa, sol, la respectu ut, re, mi descendit in ordine talium. ^21Item neminem debet movere quod in descripcionibus hic (?) vocum et mutacionum breviter procedetur, quia aliunde volens advertere sufficienter habere potest que mutacio fiat ascendendo, aut que descendendo, ac de quo cantu fit queque vox, et de quo cantu in quem, vel de voce in vocem fiat variatio.	21 vel] ve. ms.
^22Sequitur in speciali de <111r> mutacione vocum Γ-ut, A-re, [bq]-mi, et ee-la.
^23Quelibet harum clavium unam tantum habet vocem, ut patet videlicet .Γ. habet hanc vocem ut et est prima vox primi [bq]duralis. ^24.A. clavis habet vocem re secundam primi cantus [bq]duralis etc. et nullam habet mutacionem, quia unica vox non potest mutari.
^25Gammaut, A-re, [bq]mi puto non posse variari. [[ber74s.gif 1]]
^26C-faut una diccio composita ab illa clave .C. et duabus vocibus fa et ut. Vox fa canitur per primum [bq]duralem, scilicet ut est inicium primi naturalis. ^27Quandocumque ergo canitur hic fa tunc est cantus [bq]duralis. Sed quando ut tunc est naturalis et habet duas mutaciones. ^28Primo mutatur fa in ut ascendendo de primo cantu jdurali in primum naturalem. 2^o econverso mutatur ut in fa descendendo de primo cantu naturali in primum [bq]duralem, ut hic infra. D-sol-re habet duas voces, scilicet sol et re et duas similiter mutaciones. ^29Primo sol mutetur in re, secundo econverso re in sol, ut patet :
^30Solfes et varies sic C-fa-ut et bene mutes [[ber74s.gif 2]] ^31Debes D-sol-re mutando sic variare. [[ber74s.gif 3]]
<111v> ^32E-la-mi habet duas voces, scilicet la et mi et duas similiter mutaciones. ^33Primo mutatur la in mi, secundo econverso mi in la.
^34F-fa-ut habet duas voces scilicet fa et ut ac duas mutaciones. ^35Primo mutatur fa in ut, ascendendo, secundo ut in fa descendendo.
^36Sic E-la-mi varia solfando sic quoque muta [[ber74s.gif 4]] ^37Mutans solfabis sic F-fa-ut et variabis. [[ber74s.gif 5]]
^38G-sol-re-ut habet tres voces, scilicet sol, re, ut, et habet sex mutaciones. ^39Primo sol mutatur in re, secundo econverso re in sol, tertio sol in ut, quarto econverso ut in sol. Quinto re mutatur in ut, sexto econverso ut in re, et hec due ultime mutaciones semper debent fieri ascendendo ut patet.
^40Sic est mutandum G-sol-re-ut et variandum [[ber74s.gif 6]]
^41a-la-mi-re habet tres voces, scilicet la, mi, re et sex habet mutationes. ^42Primo mutatur la in mi, secundo econverso mi in la, tertio la in re, quarto econverso re in la, quinto mutatur mi in re, sexto econverso, re in mi, et hee due mutationes semper fient ascendendo :
^43Sic a-la-mi-re solfando caute require [[ber74s.gif 7]]
<112r> ^44c-sol-fa-ut tres habet voces, scilicet sol, fa et ut, et sex mutaciones. ^45Primo sol mutatur in fa, secundo econverso fa in sol et ambe fiunt descendendo. ^46Tertio mutatur sol in ut, quarto econverso, ut in sol, quinto fa in ut, sexto econverso ut in fa, ut patet :
^47Solfans sic varia, c-sol-fa-ut et sic quoque muta [[ber74s.gif 8]]
^48d-la-sol-re habet tres voces, scilicet la, sol, re, et sex similiter mutaciones. ^49Primo mutatur la in sol, secundo econverso sol in la et ambe fiunt descendendo. ^50Tertio mutateur la in re, quarto econverso re in la, quinto sol in re, sexto econverso re in sol.
^51Debes mutando d-la-sol-re sic variare [[ber74s.gif 9]]
^52cc-sol-fa habet duas voces, scilicet sol et fa. ^53Habet duas mutaciones : primo mutatur sol in fa, secundo econverso fa in sol et semper descendendo.
^54dd-la-sol habet eciam duas voces, scilicet la et sol et duas mutaciones. Primo mutatur la in sol, secundo sol in la, et eciam tantum descendendo. ^55Et hec quatuor mutaciones etiam supra habentur sub alia forma.
^56Mutans et varians cc-sol-fa sic bene solfas [[ber74s.gif 10]] ^57Decet solfando dd-la-sol sic variare. [[ber74s.gif 11]] ^58Hoc modo posset forma pro qualibet mutacione formari
< 112v> ^59De e-la-mi, f-fa-ut, g-sol-re-ut et aa-la-mi-re dicendum quod habent eandem naturam et condicionem in acutis quam habent in gravibus, excepto quod quecumque clavis harum est linea in acutis, est spacium in gravibus, et que est spacium in acutis est linea in gravibus, excepto quod quecumque clavis harum est linea in acutis est spacium in gravibus, et que est spacium in acutis est linea in gravibus. ^60Sed de b-fa-[bq]-mi ac bb-fa-[bq]-mi sciendum quod quamvis ibi sint due voces nulla tamen est mutacio. ^61Ratio est quia ibi sunt due claves et quelibet earum tamen unicam habet vocem. ^62Sed quia mutacio est unius vocis in aliam vocem eiusdem clavis variatio, cum he voces non sint eiusdem clavis, non potest una in alteram mutari. ^63Et eciam voces ille non sunt unisone, quia [bq]durum, cuius vox est mi altius est bmolli, licet in manu in uno eodemque loco ponatur, et mi ibidem forcius sonat et alcius debet cantari quam fa. ^64Sed mutacio debet fieri sub uno sono, ergo etc. ^65Unde nota quod sicut fa de f-fa-ut superat mi de e-la-mi in semitonio minore, ita mi de b-fa-[bq]-mi superat fa de b-fa-[bq]-mi in semitonio maiore. ^66Magna ergo ibi est differentia. ^67Semper autem in cantu mi in b-fa-b-mi canitur, quia [bq]durum quod mi innuit est clavis principalior ibidem nisi fa per molle signetur ante notam. ^68Cum fa vero signata fuerit canitur tamdiu quousque mi per [bq] durum e converso signetur.
^69In cantu vero ubi fa in b-fa-[bq]-mi semper est cantanda, solet b molle per quod fa innuitur signari in principio cantus, si competenter fieri potest, et in principio cuiuslibet linee tantum semel etc. ^70Sequitur nunc de intervallis sive modis musicalibus.

<III. De intervallis>
<113r> ^1Sicut enim ex litteris sillabis et dictionibus componitur oratio, sic et ceteris modis aut combinacionibus sonorum sub clavibus et vocibus prefatis omnis contexitur cantus. ^2Unde de vocum inter se habitudinibus restat breviter videre. ^3Intervallum autem musicum secundum Boecium est soni acuti gravisque distancia. ^4Unde distancia unius vocis ab alia intensione vel remissione in proposito intervallum dicitur, et intervallum et modus hic sinonime capiuntur. ^5Et tales modi sunt utiles. ^6Nam in eis continetur omne qui canitur et sunt hii : unisonus, semitonium, tonus, semidytonus, dytonus, diatesseron, diapente, semitonium cum diapente, tonus cum diapente, novem usitati. ^7Modus autem est spacium inter vocem et vocem, et dicitur a moderando quia per ipsum cantus moderatur.
^8Unisonus primus modus est unius et eiusdem vocis frequens in eadem linea vel eadem spacio iteracio, et est origo omnium aliorum modorum. ^9Et dicitur unisonus quasi unius vocis sonus. ^10Sed quia nec intenditur nec remittitur dicitur inproprie modus. ^11Et potest haberi in viginti et duobus locis, et habet fieri ex eodem sono plurium vocum in eadem linea vel spacio.
^12Unisonus clave solet in una resonare Exemplum eius. Verba que ego locutus sum [[ber74in.gif 1]]
<113v> ^13Secundus modus semitonium est unius vocis in aliam sibi proximam inter mi et fa intensio vel remissio, vel sic diffinitur : ^14est dulcedo et condimentum tocius cantus. ^15Et dicitur quasi semis i. imperfectus tonus. Et intelligitur de semitonio minore. ^16Et habetur in septem locis, et canitur tantum mi fa et fa mi, et est secunda imperfecta.
^17Mi fa semitonium modulacio dat tibi rectum Exemplum Alleluia [[ber74in.gif 2]]
^18Tonus est unius vocis in aliam sibi proximam et immediatam saltus potenter et viriliter sonans. ^19Et dicitur a tonando, i. potenter et viriliter sonando, quia fortiter sonat respectu semitonii. ^20Et canitur ut re, re mi, fa sol, sol la et econverso. Habetur in XVI locis, et est secunda perfecta.
^21Dant fa sol la ut re mi tonum tibi plenum Et sic consequenter continuando. Exemplum. Kirie leyson [[ber74in.gif 3]]
^22Semidytonus est saltus de una voce in terciam debiliter sonans et dicitur a semis, i. imperfectus, et dytonus. ^23Et canitur re fa, mi sol, et econverso. Habetur in duodecim locis in manu, et est tercia imperfecta.
^24Sol mi vel fa re vult semidytonus esse etc. Exemplum Inter natos mulierum [[ber74in.gif 4]]
<114r> ^25Dytonus est saltus unius vocis in terciam plene et viriliter sonans. ^26Et dicitur dytonus a dya, quod est duo, et tonus, quasi duos continens tonos. ^27Et canitur ut mi, fa la, et econverso. Habetur in decem locis, et est tercia perfecta.
^28Dytonus est ut mi fa la vel cum sibi iungit etc. Exemplum Conditor alme siderum eterna [[ber74in.gif 5]]
^29Diatesseron est saltus unius vocis in quartam propocionabiliter sonans. ^30Et dicitur quasi cantus de quatuor. ^31Et habet tres species, scilicet ut fa, re sol, mi la et econverso. ^32Habetur in decem et septem locis, et est quarta communis.
^33Sol re cum mi la diatesseron est simul ut fa etc. Exemplum Te decet laus [[ber74in.gif 6]]
^34Diapente est saltus ab una voce in quintam dulciter et iocunde sonans, et dicitur a dia, i. de, et penta, i. quinque, quasi symphonia de quinque. ^35Et canitur ut sol, re la, mi mi, fa fa, et econverso. ^36Et habetur in XV locis, et est quinta usitata.
^37Dat voces quinque tibi contextas diapente ^38Cantando re la ut sol mi mique fa fa. etc. Exemplum Factus est repente de [[ber74in.gif 7]]
^39Semitonium cum diapente est saltus unius vocis in <114v> sextam imperfecte sonans. ^40Constat ex tribus tonis et duobus semitoniis, et canitur de mi ad fa et de re ad fa et de mi ad sol. ^41Habetur in octo locis, et est sexta imperfecta.
^42Sepe semitonium iungit sibi sic diapente Exemplum. In responsorio in mari vie tue Moysi et Aron [[ber74in.gif 8]]
^43Tonus cum diapente est saltus unius vocis in sextam potenter et viriliter sonans. ^44Constat ex quatuor tonis et uno semitonio, et canitur de ut ad la, de re ad mi, et de fa ad sol, et econverso. ^45Habetur in decem locis, et est sexta perfecta.
^46Cum diapente tonus taliter quoque sit sociatus In alleluia Surrexiit dominus et occurrens avete [[ber74in.gif 9]]
^47Notandum quamvis solum novem sint modi usitati, plures tamen esse possunt inusitati. ^48Unde hic quinque specialiter quorum quatuor in libris nostris occurere possunt, additi sunt ^49ut patet semidiapente, tritonus, semidytonus cum diapente, dytonus cum diapente et diapason.
^50Semidiapente quinta inusitata constat ex duobus tonis et duobus semitoniis minoribus et est minus quam tritonus. ^51Et canitur de mi in fa, et potest reperiri in quatuor locis :	50 est minus] habet minus ms.
^52Canitur in responsorio Super muros Exemplum Laudantes Aliud responsorium pro exemplo Exaltare domine [[ber74in.gif 10]]
<115r> ^53Tritonus est quarta inusitata, dure et aspere sonans. ^54Constat ex tribus tonis et canitur de fa in mi et econverso, descendendo tamen difficilime tangitur. ^55Et potest sumi in quatuor locis in manu.
^56Canitur in communione Domine quis habi<tabit> monte sancto tuo qui ingreditur [[ber74in.gif 11]]
^57Semidytonus cum diapente est septima imperfecta, constans ex quatuor tonis et duobus semitoniis. ^58Et canitur de ut in fa, de re in sol, et de mi in la. ^59Et potest sumi in manu in duodecim locis.
^60Canitur in antiphona Cum inducerent etc. Exemplum eius accepit eum [[ber74in.gif 12]]
^61Dytonus cum diapente est septima perfecta et constat ex quinque tonis et uno semitonio, et canitur de ut in mi et de fa in la et econverso. ^62Habetur in quinque locis.
^63Occurrit in repetitione post Gloria patri et filio et spiritui sancto. Habetur in responsorio +...+ videlicet Christus passus est in repetitione post Gloria patri in festo exaltationis sancte crucis. Post Responsorium Ascendit Alleluia [[ber74in.gif 13]]
^64Diapason est saltus ab una voce in octavam dulcissime sonans fitque ex concordancia earundem <115v> litterarum, ut de .A. in .a. etc. ^65Constat ex quinque tonis et duobus semitoniis minoribus et dicitur consonantia potius quam modus. ^66Sed cur septem notis positis eedem repetantur dicendum. ^67Quod septem voces inter se sunt dissone octava autem cum prima concordat. ^68Unde dicit Guido : diapason idem sonans, « eadem littera notatur, ita ut per omnia eiusdem qualitatis perfectissime et similitudinis utraque habetur et creditur », quia si plures fiant non est aliarum adiectio, sed earundem renovacio et repeticio. ^69« Nam sicut finitis septem diebus eosdem repetimus, ut semper primum et octavum eundem dicamus, ita primas et octavas semper voces easdem figuramus et dicimus, quia naturali eas concordia consonare sentimus, ut .D. in .d. » etc. ^70Et potest sumi in quatuordecim locis in manu.	68-69 GUIDO micr. V, 6-9.
^71Additur hinc modus dyapason consociatus. [[14]]
^72Sequitur versus Wylhelmi abbatis novem modos usitatos includens addito diapason. Nulla exempla eius in libris nostris non vidi.
^73Ter trini sunt modi quibus omnis cantilena contexitur, scilicet unisonus, semitonium, tonus, semidytonus, dytonus <116r> diatesseron, diapente, semitonium cum diapente, tonus cum diapente, ad hec sonus diapason, si quem delectat eius hunc modum esse agnoscat. ^74Cumque tam paucis clausulis tota armonia formetur utilissimum est eas alte memorie commendare. ^75Nec prius ab huius modi studio quiescere, donec vocum intervallis agnitis armonie tocius facillime queat comprehendere noticiam [[ber74m.gif]] <116v> Sequitur nunc de tonis.

<IV. De tonis>
^1Ubi sciendum quod tonus dupliciter accipitur. ^2Uno modo tonus est integra elevacio, vel etiam descensus de linea ad proximum spacium, vel de spacio ad proximam lineam, et de tali tono dictum est in capitulo precendenti. ^3Alio modo tonus adhuc dupliciter consideratur. ^4Primo modo pro solius euouae consideracione secundum quam psalmos accentuamus. ^5Secundo modo pro tropo, alicui certo tono subordinato, prout dicimus iste cantus est primi toni, i. iste tropus primo tono subiacet et subordinatur. ^6Et de illo ad propositum. Et describitur sic : tonus est plurium notarum, certis principio, medio et fine pro materia certa decantanda regulatarum artificiosa combinacio. ^7Et sunt octo toni : primus, tercius, quintus, septimus autenti dicuntur, reliqui vero, videlicet secundus, quartus, sextus et octavus sunt plagales vel subiugales. ^8Isti itaque octo toni quatuor habent claves finales, nam et antiquitus solum quatuor ponebantur toni, grece dicti : prothos, deuteros, tritos, tetrardos. ^9Moderni vero inventa subtilius examinantes, videbant cantum unius modi tum in gravibus, tum in altis, quare unum modum in duos diviserunt. ^10Quorum qui in acutis se servant autenti, i. autorales, principales, aut digniores vocantur. ^11Qui vero in gravibus, dicuntur plagales vel plages, i. collaterales vel subiugales, ut dicendo plagis prothus, i. secundus tonus, etc. ^12Et sic ponuntur octo toni, tamen sub eisdem quatuor finalibus. ^13Sunt autem claves finales .D., .E., .F., .G. <117r> in quibus omnis cantus proprie terminari habet, et dico notanter proprie, quia aliquando cantus ex causa transpositus alibi in acutis finitur. ^14Nam primus tonus proprie finitur in .D. gravi, sed improprie in .a. acuta, similiter et secundus tonus. ^15Tertius et quartus proprie finiuntur in .E. gravi, sed quartus improprie quandoque in [bq] duro de b-fa-[bq]-mi, et eciam quandoque in .a. acuta finitur. ^16Quintus tonus et sextus proprie pausant in .F. gravi, et sextus etiam quandoque in .c. acuta improprie. ^17Septimus vero et octavus in .G. gravi pausare solent, nec transponi consuevere. ^18Ab his igitur finalibus tamquam a tonorum seu cantuum domiciliis musici suos regulant cantus. ^19Quantumcumque enim cantus secundum principium suum vel medium dubius videatur et vagus, in sua tamen finali, si regularis est, capitur et certus diiudicatur nimirum, quia perfeccio rerum finis est, et exitus acta probant omnisque laus in fine incanitur.
^20Iudicare itaque de cantibus cuius toni sint, vel quis duorum autentus sit, vel plagalis satis esse videtur difficile. ^21Ponuntur tamen de hoc alique regule.
^22Et primo notandum quod plagalis cantus tres habet claves infra finalem regulariter sibi proprias. ^23Et autentus totidem supra quintam a finali plagali regulariter prohibitas. ^24Quinque vero medie utrique sunt communes. ^25Hic tamen nota quod non principium sed decursiones sui cantus in eis habent commune utrique. ^26Nam secundum Guidonem plagalibus minime, licet principia vel fines distinctionum ad quintas intendere, tamen quartas per raro soleat evenire. ^27In autentis vero <117v> preter tercium tonum, eadem principia et fines distinctionum minime licet ad sextas intendere. Plagales autem prothi vel triti ad tercias intendunt. ^28Est vero in cantibus mixtis sive communibus, qui scilicet autenti plagalisque ius quasi communiter tenent, diligenter advertendum ne qui cantus plagalium tenorem sui evovae incipiendo transcurrat, quia si quis forte illum transgreditur et si non nisi tono descendat et diapente conscendat, plagalis esse non potest. ^29Et si cantus ad quintam, sextam, vel septimam ascenderit, et diu in eis permaneat, sive ter vel quater eas repercuciat, etiam si plagalium descensum videtur habere, autentus erit. ^30Idem si in principio a finali diapente repente percierit sive inchoaverit in diapente ultra finalem. ^31Cantus vero incipiens in diatesseron sub finali, vel a principio ad diatesseron caput inclinans, signum habet plagalis toni.	23 proprias] prohibitas ms.
^32Sequitur quedam regula sive divisio optima sufficienciaque regularum ambituum tonorum secundum quam novi cantus fieri poterunt ac antiqui nosci et corrigi, vel saltem quam corrupti sint experiri. ^33Omnis cantus si quintam ultra suum finalem non tangit, plagalis est. ^34Si tangit quintam, hoc est dupliciter : nam si sub finali non descendit, autentus est. ^35Si vero sub finali descendit, <118r> hoc est tripliciter : nam si multociens, bis vel ter, tangit quintam, et raro descendit, autentus est, licet eciam postea sub finali quartam tangit ; ^36si vero raro tangit quintam et multociens descendit, plagalis est ; ^37si autem tociens descendit quotiens tangit quintam, plagalis est vel secundum alium neutralis aut communis, et fiet de eo ut supra dicitur de cantibus communibus. ^38Quamvis enim quandoque cantus limites suos transgrediantur, quando scilicet autentus attingit decimam sursum et plagalis septimam, vel aliquid aliud quod vicium esse, prout admittunt, excusantur tamen si vox cum materia merito exaltanda fuerit, si devocio denotetur specialis, si exclamacio, si dolor, si leticia, vel aliquid simile.
^39De tonorum tenoribus notandum quod tenores dicuntur loca quibus psalmos euouae, versus responsoriorum solemus incipere. ^40Est autem tenor psalmorum primi, quinti et sexti toni in .F., tercii et octavi in .G., quarti in .a., secundi in .C., septimi vero in .c. acuta.
^41Tenor autem euouae sive seculorum amen primi, quarti et sexti toni est in .a., secundi in .F., tercii, quinti et octavi in .c., septimi in .d.
^42Tenor versuum responsoriorum primi et quarti est in .a., secundi in .c., tercii et quinti in .c., sexti in .F., septimi in .d., octavi in .a. vel quandoque in .c.
^43In speciali nunc breviter videndum est de inceptione sive intonicione cuiuslibet toni, tam ad psalmos maiores quam minores, et de evovae uniuscuiusque toni. Psalmi maiores dicuntur Magnificat et Benedictus.

<118v> ⁴⁴ Forma intonacionis primi toni ponitur quadrupliciter

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t1.gif]]

⁴⁵ Forma secundi toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t2.gif]]

⁴⁶ Nota in 2° tono hii duo versus « Et exult. » et « Gloria » singularem habet formam accentuandi. ⁴⁷ Ceteri vero omnes communem tenent modum. ⁴⁸ Idem sequitur in octavo tono.

<119r> ⁴⁹ Forma tercii toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t3.gif]]

⁵⁰ Forma quarti toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t4.gif]]

⁵¹ Nota quartus tonus sepe reperitur transpositus et tunc intonacio locum mutat ascendendo per diatesseron, sed formam priorem retinet.

<119v> ⁵² Forma quinti toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t5.gif]]

⁵³ Forma sexti toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t6.gif]]

⁵⁴ Nota quod forma intonacionis sexti toni ex toto eciam quo ad locum concordat cum forma primi toni sucut patet

<120r> ⁵⁵ Forma septimi toni

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t7.gif]]

⁵⁶ Forma octavi toni, ponitur sextupliciter

1. Dixit dominus domino meo sede a dextris meis. Donec ponam inimicos tuos sca<bellum>

2. Dominus regnavit decorem indutus est. Indutus est Dominum fortitudinem et precinxit se. Etenim firmavit orbem terre qui

3. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

4. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo.

⁵⁷ Nota in octavo tono sicut in secundo hii duo versus « Et exultavit » et « Gloria patri » speciali modo accentuantur, ceteri communi modo.

<120v> ⁵⁸ Quo ad ultimas duas differentias octavi toni forma intonacionis

5. Benedictus dominus deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis sue. Et erexit cornu salutis nobis in

6. Magnificat anima mea dominum. Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo. [[ber74t8.gif]]

^59Alique accentuaciones rare in psalmodi
^60Multe huiusmodi intonaciones in diversis tonis occurrunt et signate sunt in libris.
^61Antiphona. Ecce. (cantor) Dominus in fortitudine ve. [[ber74acc.gif]]
^62Tercii toni : <Beatus vir qui> in sapiencia morabitur | <quis enim miserabitur> tui Ierusalem [[ber74acc.gif]]
^63Quarti toni : Sanctus de monte Pharan Idem fit in consimilibus. [[ber74acc.gif]]
^64Quinti toni : corripias me. [quinti toni] contristatus ingrediebar [[ber74acc.gif]]
^65<Sexti toni> : qui convertuntur ad cor [[ber74acc.gif]]
^66Novem vero medi<ationes> septimi toni. 1. <Tu puer> altissimi vocaberis ; 2. pacem sunt Ierusalem ; 3. <...in conspectu eius> sciemus sequemurque ; 4. dilexi ; 5. iuravi (?) ; 6. Ego dixi ; 7. domine in voluntate ; 8. conculcavit eam pes ; 9. pes pauperis et sic de similibus [[ber74acc.gif]]
^67Finalia VI septimi toni 1. rectorum benedicetur ; 2. tuam sustinuite domine ; Ant. luciferum genuite ; 3. diligentibus te ; 4. Israel in domino ; 5. Et letata est Syon ; 6. Lauda deum tuum syon ; manet in seculum seculi. [[ber74acc.gif]]
^68Finis octavi toni : in tabenaculis Cham [[ber74acc.gif]]
<121r> ^69Nunc consequenter ad cognoscendum evovae uniuscuiusque toni, sciendum quod primus tonus in accentuacione psalmorum novem habet evovae, que hic infra secundum ordinem ponuntur. ^70Secundus tonus unum solum habet, tercius quinque, quartus similiter quinque. ^71Sed quia secundum dupliciter reperitur, videlicet in loco debito et in transposicione, et ob hoc bis ponitur, fiunt hoc modo sex evovae quarti toni. ^72Quintus unicum habet, sextus similiter unum tantum, septimus quinque, octavus similiter quinque. ^73Nam primum eius evovae nunquam canitur ad psalmos maiores sub hac forma : fa fa mi fa re ut, sed semper vox una sive nota additur, que econverso si contingat ad psalmos minores deponitur. ^74Et sic hoc modo quinque sunt euouae octavi toni.
^75Sequuntur nunc tonorum omnium evovae secundum ordinem. ^76Et cum hoc modo subscribuntur metra, ubi ad unumquodque euouae inicium antiphone unius sicut congruit assignatur, simul cum parva nota que metra qui voluerit potest mente teneri pro memoriali tonorum faciliter discere. ^77Nam utilitatem quandoque conferre possunt.	76 teneri] tenus ms.
^78Primi. 1. Ecce. 2. Pater. 3. fructum. 4. qui. 5. dixit. 6. Lazarus. 7. exi. 8. Ecce vere. 9. speciosus prius [[ber74m12.gif]]
^79Secundi. serue secundi [[ber74m12.gif]]
^80Tercii. 1. Qui favus 2. inter 3. querentesque 4. malos. 5. orietur [[ber74m34.gif]]
^81Quarti. 1. Ite. 2. in mandatis. 3. ad te. 4. quibus. 5. ecce ve. 6. factus [[ber74m34.gif]]
^82Quinti. Quinto da sicut novit [[ber74m56.gif]]
^83Sexti. Sexto miserere [[ber74m56.gif]]
^84Septimi. 1. In veritate. 2. ascendo. 3. tu es Petrus. 4. aspice. 5. facta [[ber74m78.gif]]
^85Octavi. 1. Ecce deus. 2. verbum. 3. missus. 4. veniet. 5. benefac do. [[ber74m78.gif]]
<122r> ^86Nota quod omnes versus sequentes de Benedictus et Magnificat reincipiuntur, mediantur et finiantur sicut primus versus, excepto quinto tono, et duabus ultimus differenciis octavi toni, et his que superius aliter disponuntur etc.
^87Nota in accentuando vel intonando, si quandoque occurrunt pauciores sillabe quam forma scripta requirit, fingat aliquis multas alias sillabas et preponat eas illis quas invenerit scriptas, et sic ad formam rectissimam poterit pervenire.
^88Exemplum : Domine in voluntate tua iuravi. et similia.

<V.> De coniunctis.

¹ De naturis coniunctarum sciendum quod coniuncta facit de tono semitonium et econverso, de semitonio tonum. ² Nam in eo loco in quo solet esse semitonium per coniunctam sumitur tonus. ³ Similiter in loco in quo solet esse tonus habetur semitonium per coniunctam, ut ubi diceretur re mi dicitur mi fa, et ubi diceretur mi fa, dicitur re mi. ⁴ Aut ubi diceretur sol fa dicitur fa mi, et ubi dicetur fa mi dicitur sol fa. ⁵ Et hoc modo de semitonio per coniunctam fit tonus et econverso. ⁶ Et non est intelligendum quod tonus mutetur in semitonium aut semitonium in tonum, vel quod mi mutetur in fa aut fa in mi. ⁷ Nam hoc fieri nequaquam potest, nec in b-fa-[bq]-mi nec alibi circa coniunctas, quia ille due voces fa et mi non sunt concordantes, sed quod in loco in quo solet <122v> esse tonus, per coniunctam canitur semitonium et econverso. ⁸ Et ubi prius cantabatur fa, per coniunctam canitur mi et econverso. ⁹ Advertendum etiam quod omnis coniuncta per b molle signata dicitur fa, sed per [h] durum sive quadrum signata dicitur mi. ¹⁰ Loco cuius aliqui ponunt [bq]. ¹¹ Quamvis autem inter quemlibet tonum coniuncta una ponitur aut ponit potest, ipsum in duas partes scindendo inequales, que partes semitonia maius et minus vocantur.

¹² Octo tamen coniuncte usitate communiter ponuntur, quarum alique eciam in cantu nostro possunt occurrere et signari. ¹³ Et habentur in figura sequente [[ber74cf.gif]]

¹⁴ Prima itaque coniuncta sumitur inter .A. et .[bq]. graves. ¹⁵ Hec est inter A-re et [bq]-mi, et figuratur in .[bq]. gravi per b molle sive rotundum, sic quod ibi fiat fa. ¹⁶ Et canitur in responsorio Usquequo exaltabitur etc. ubi eciam secunda coniuncta ocurrit, sicut infra patet :

Usquequo exaltabitur inimicus meus super [[ber74c.gif 1]]

<123r> ¹⁷ Secunda coniuncta sumitur inter .D. et .E. finales, et signatur in .E. finali per b rotundum quod ibi fiat fa. ¹⁸ Et canitur in responsorio Conclusit ubi eciam sexta coniuncta occurrit :

Conclusit vias meas inimicus insidiator factus est michi sicut leo in abscondito replevit et inebriavit me amaritudine deduxerunt in lacum mortis vitam meam et posuerunt lapidem contra <123v> me. Vide domine iniquitatem illorum et iudica causam anime mee defensor vite mee. [[ber74c.gif 2]]

¹⁹ Tercia coniuncta sumitur inter .F. et .G. finales et signatur in .F. per .[bq]. durum sive quadrum quod ibi fiat mi. ²⁰ Et canitur in epistolis nostris et quasi in locis innumerabilibus, sed non necessario :

Lectio epistole beati Petri apostoli. Leccio libri Esdre. Sapiencie. [[ber74c2.gif 3]]

²¹ Quarta coniuncta sumitur inter .G. et .a. Et signatur in .a. acuta per b molle sic quod ibi fiat fa.

²² Quinta coniuncta sumitur inter .c. et .d. acutas et signatur in .c. per [bq] quadratum, sic quod ibi fiat mi.

<124r> ²³ Sexta coniuncta sumitur inter .d. et .e. superacutas. Et signatur in .e. per b rotundum, quod ibi fiat fa. ²⁴ Et canitur in antiphona Urbs fortitudinis nostre etc ut hic infra patet :

Urbs fortitudinis nostre Syon salvator ponetur in ea murus et ante murale. [[ber74c2.gif 6]]

²⁵ Septima coniuncta habetur inter .f. et .g. superacutas et signatur in .f. per [bq] durum sive quadrum quod ibi fiat mi. ²⁶ Et canitur in antiphona Cum venerit paraclitus etc.

Cum venerit paraclitus quod ego mittam vobis spiritum veritatis qui a patre procedit ille testimonium. [[ber74c2.gif 7]]

²⁷ Octava coniuncta sumitur inter .g. et .aa., et signatur in .aa. excellente, sive geminata per b molle quod ibi fiat fa. ²⁸ Et de ista exemplum in libris nostris non vidi, sicut nec de quarta et quinta. Cetere pluries habentur.

<124v> ²⁹ De cantibus transpositis

³⁰ De cantibus transpositis sciendum quod communiter cantus transpositi videntur propter coniunctas vitandas. ³¹ Sicut sunt antiphone Dominus regit me, Benedicta tu, et gradualia Tollite porta, Requiem eternam, etc. ³² Item aliqui adhuc aliud habent inpedimentum quare non possunt loco suo in gravibus decantari, sicut sunt gradualia Ostende nobis, Ego dixi domine¸ quia cum ad sextam vocem descendant sub finali, que ibi nisi sub Γ-ut fingatur, haberi non potest, videlicet sub .D. gravi, ubi fini deberent in gravibus merito ergo ad superiores translati videntur.

³³ Item aliqui cantus transpositi videntur sine causa. ³⁴ Sicut antiphone Oculi mei, In domum domini, offertorium Exaltabo, communio Tollite hostias etc. ³⁵ Contra consuetudinem et sine causa ut est communio Omnes qui in Christo. ³⁶ Nam tonus septimus et octavus non solent transponi quia tetrardus affinitate caret etc.

³⁷ In protho igitur isti cantus reperiuntur transpositi. ³⁸ Grad. Tollite portas, Ostende nobis, A summo celo, In sole po<suit>, Excita domine, Domine deus virtu<tum>, Hodie scietis, Tecum principium, Angelis suis, Ab occultis, Ne avertas, Hec dies cum sex versibus, Ego dixi domine, Domine refugium, In omnem terram, Nimis honorati, Exultabunt sancti, Requiem eternam, et Te deum laudamus. Sanctus feriale. Offertorium Exaltabo te. Responsoria Si bona suscepimus et Vide quia tribulor.

³⁹ In deutero tantum plagali. ⁴⁰ Offertorium Domine fac mecum, communio Dominus virtutum et Tollite hostias. Antiphone due <125r> secundi euouae : Ad te domine elevavi, In domum domini. Omnes antiphonae tertii euouae et incipiuntur in b molli, una dempta : Primus ad Syon, Quibus non est annunciatum, Querite dominum, Emitte agnum, Rorate celi, A finibus terre, Letentur celi, Sinite parvulos, Dominus regit me, Oculi mei, Thezaurisate vobis, Popule meus, Faciem meam, In humilitate, A summo celo, Ascendit deus, Qui pacem ponit, Paratur nobis, Da mihi in disco, Ostendit dominus, Ascendit sumus, Media nocte, Custodiebant testimonia

⁴¹ Omnes antiphonae quarti euouae et incipiuntur in .G. : Super te Iherusalem, Expectabo dominum, Qui post me venit. Pacientes estote, Da mercedem, Propter Syon non, Ecce veniet dominus, Ego autem, Expectetur sicut, Ecce video, Da scienciam, Sicut fuit Ionas, O mulier, Benedictus es qui, Ubi duo vel tres, A seculo, Numquid redditur, Iudicasti domine, Si quis sitit, Tempus meum, Oves mee, Multa bona, Potestatem habeo, Confundantur qui, Infirmata est, Desiderio, Confundantur et, Alieni, Elevata est, Exaltare domine, Elevatis manibus, Introibo ad, Sacerdotes sancti, Erit mihi do, Benedicta tu, Sicut mirra, Leva eius, Quasi cedrus, Introibo in do<mum>, Stetit angelus, Servi dominum.

⁴² Omnes antiphone quinti evovae et sunt tantum due : Factus sum sicut homo, O mors ero.

⁴³ In trito tantum plagali : offertorium Domine in auxilium, Letania, responsorium Girum celi circuivi sola.

⁴⁴ In tetrardo etiam tantum plagali. Communio Omnes qui in Christo.

<125v> ⁴⁵ De cantu

⁴⁶ Nunc in fine de cantu aliquid breviter tangendo, sciendum quod ornat ac sustentat cantum valde, si note in descendendo modicum aut quasi semitonialiter a sibi contiguis declamando decantentur ac duriter teneantur, ascendendoque alacriter aliqualiter eleventur salvis tamen semper his que ad artis huius regulas spectant limites atques moderaciones.

⁴⁷ Item quando cantatur ascendendo, debet homo cantare et ascendere viriliter aspirando et acuendo, sicut eques facit cum equo quando ascendit per aliquem montem. ⁴⁸ Sed quando cantatur descendendo debet homo cantare sustinendo, et retinendo, sicut facit similiter eques cum equo quando descendit per clivium sive per vallem. ⁴⁹ Et hoc ideo ut cantu retrahatur ne cadat, quoniam semper pronus et facilis est ad casum, nisi vigorose et fortiter teneatur et sustentetur.

⁵⁰ Item cantus choralis a sanctis doctoribus editus multum dulcis et suavis audientibus cum affectu apparere potest, si debite decantetur, necnon et excitare devocionem et affectionem potest mirabiliter. ⁵¹ Quod exemplariter in cantibus ecclesiasticis invenies si diligenter inspexeris et miraberis quasi artificialiter cantus illi a sanctis doctoribus compositi mentium exprimant conceptiones, rerum habitudines et cantancium voluntates ad desideria ita quod nec una quidem nota in ipsis inveniatur superflua aut specialis <126r> intencionis vacua vel ociosa. ⁵² Imo, si alte clamandum est quasi in celum rogando, inchoant cantum altisone, et idem si aperte publicandum est vel docendum, ut patet in responsorio Da michi domine, Emitte domine, et antiphona Hoc est preceptum, Steffanus autem et similibus. ⁵³ Si est iubilandum exultando surgunt cum saltu, ut patet in antiphona Scio quod Ihesum, Angelus ad pas<tores> etc. ⁵⁴ Si vero humiliter supplicandum est, vel consulendum de cordis, quasi intimis incipiunt ab imis, ut in responsorio Preparate corda, Gaudete in domino semper et similibus. ⁵⁵ Si autem medio modo se habendum est, loquendo quasi vel socialiter conversando, inchoant circa medias claves, ut in responsorio Iusti in perpetuum, Induit me dominus et similibus.

⁵⁶ De mediis quoque cantuum cursibus, qua pleni sint notamine, quis explicare possit aliquid tamen breviter tangendo. ⁵⁷ Si enim tristicia sit designanda, aut leticia singularis, specialis quasi cuilibet sillabe assignatur nota, ac si non possit pre fletu aut leticia observari cantuum mensura, ut patet in communione Videns dominus flentes, Oportet te fili et similibus. ⁵⁸ Ipsi eciam cantus nunc innuunt tarditatem, nunc vehementiam, nunc involucionem in multis notis, nunc expedicionem in paucis, nunc applaudent, nunc arguunt, aliquando designant altitudinem, aliquando bassitudinem, nunc hoc subtiliter innuunt, nunc illud prout hoc et multa alia in cantibus sanctorum advertere poteris, si ipsos <126v> acute inspexeris. ⁵⁹ Imo eciam si est aliqua materia decantanda dum occurrunt partiales clausule vel dictiones, ad speciales tonorum naturas pertinentes, illis sepe neumas illius toni adaptaverunt proprias, sicut patet in responsorio Ecce vidimus eum non habentem speciem neque decorem. ⁶⁰ In qua dictione, videlicet « decorem », lamentando quasi ad lacrimas provocando declinat in bmollia etc.

⁶¹ De finibus autem miraberis quam industriose cantus claudant. ⁶² Si adverteris quasi trutina mota paulatim ad quietem per breviora revertens spacia, sic et ipsi cantus ordinate ad finem vergentes, quiescere quasi querendo. ⁶³ De quo pauca enarrare causa brevitatis et quietis omitto. ⁶⁴ Sufficiant hec de musica et cantu breviter dicta et collecta ad laudem et gloriam sancte trinitatis, beatissime Marie virginis ac omnium sanctorum, quibus sit honor, et nobis salus in secula seculorum. Amen.